मनुस्मृति अथवा मानवधर्मशास्त्रम् -Manu Smriti or Manab Dharma Sastram
अध्याय १ CHAPER 1
१।०१अ- मनुमेकाग्रमासीनमभिगम्य महर्षयः ।
१।०१च्- प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन् ॥
१।०२अ- भगवन् सर्ववर्णानां यथावदनुपूर्वशः ।
१।०२च्- अन्तरप्रभवानां च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि ॥
१।०३अ- त्वमेको ह्यस्य सर्वस्य विधानस्य स्वयंभुवः ।
१।०३च्- अचिन्त्यस्याप्रमेयस्य कार्यतत्त्वार्थवित् प्रभो ॥
१।०४अ- स तैः पृष्टस्तथा सम्यगमितोजा महात्मभिः ।
१।०४च्- प्रत्युवाचार्च्य तान् सर्वान् महर्षींश्रूयतामिति ॥
१।०५अ- आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् ।
१।०५च्- अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥
१।०६अ- ततः स्वयंभूर्भगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् ।
१।०६च्- महाभूतादि वृत्तोजाः प्रादुरासीत् तमोनुदः ॥
१।०७अ- योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः ।
१।०७च्- सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्बभौ ॥
१।०८अ- सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।
१।०८च्- अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥
१।०९अ- तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् ।
१।०९च्- तस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥
१।१०अ- आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
१।१०च्- ता यदस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥
१।११अ- यत् तत् कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।
१।११च्- तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मैति कीर्त्यते ॥
१।१२अ- तस्मिन्नण्डे स भगवानुषित्वा परिवत्सरम् ।
१।१२च्- स्वयमेवात्मनो ध्यानात् तदण्डमकरोद् द्विधा ॥
१।१३अ- ताभ्यां स शकलाभ्यां च दिवं भूमिं च निर्ममे ।
१।१३च्- मध्ये व्योम दिशश्चाष्टावपां स्थानं च शाश्वतम् ॥
१।१४अ- उद्बबर्हात्मनश्चैव मनः सदसदात्मकम् ।
१।१४च्- मनसश्चाप्यहङ्कारमभिमन्तारमीश्वरम् ॥ [। अहङ्कारम्]
१।१५अ- महान्तमेव चात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च ।
१।१५च्- विषयाणां ग्रहीतॄणि शनैः पञ्चैन्द्रियाणि च ॥
१।१६अ- तेषां त्ववयवान् सूक्ष्मान् षण्णामप्यमितौजसाम् ।
१।१६च्- संनिवेश्यात्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे ॥ [। सन्निवेश्य]
१।१७अ- यन् मूर्त्यवयवाः सूक्ष्मास्तानीमान्याश्रयन्ति षट् ।
१।१७च्- तस्माच्छरीरमित्याहुस्तस्य मूर्तिं मनीषिणः ॥
१।१८अ- तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मभिः ।
१।१८च्- मनश्चावयवैः सूक्ष्मैः सर्वभूतकृदव्ययम् ॥
१।१९अ- तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् ।
१।१९च्- सूक्ष्माभ्यो मूर्तिमात्राभ्यः संभवत्यव्ययाद् व्ययम् ॥
१।२०अ- आद्याद्यस्य गुणं त्वेषामवाप्नोति परः परः ।
१।२०च्- यो यो यावतिथश्चैषां स स तावद् गुणः स्मृतः ॥
१।२१अ- सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् ।
१।२१च्- वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे ॥
१।२२अ- कर्मात्मनां च देवानां सोऽसृजत् प्राणिनां प्रभुः ।
१।२२च्- साध्यानां च गणं सूक्ष्मं यज्ञं चैव सनातनम् ॥
१।२३अ- अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् ।
१।२३च्- दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थं ऋच्।यजुस्।सामलक्षणम् ॥
१।२४अ- कालं कालविभक्तीश्च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा ।
१।२४च्- सरितः सागरान् शैलान् समानि विषमानि च ॥
१।२५अ- तपो वाचं रतिं चैव कामं च क्रोधमेव च ।
१।२५च्- सृष्टिं ससर्ज चैवैमां स्रष्टुमिच्छन्निमाः प्रजाः ॥
१।२६अ- कर्मणां च विवेकार्थं धर्माधर्मौ व्यवेचयत् । [क्:विवेकाय ]
१।२६च्- द्वन्द्वैरयोजयच्चैमाः सुखदुःखादिभिः प्रजाः ॥
१।२७अ- अण्व्यो मात्रा विनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः ।
१।२७च्- ताभिः सार्धमिदं सर्वं संभवत्यनुपूर्वशः ॥
१।२८अ- यं तु कर्मणि यस्मिन् स न्ययुङ्क्त प्रथमं प्रभुः ।
१।२८च्- स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानः पुनः पुनः ॥
१।२९अ- हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते ।
१।२९च्- यद् यस्य सोऽदधात् सर्गे तत् तस्य स्वयमाविशत् ॥
१।३०अ- यथर्तुलिङ्गान्यर्तवः स्वयमेवर्तुपर्यये ।
१।३०च्- स्वानि स्वान्यभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः ॥
१।३१अ- लोकानां तु विवृद्ध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः ।
१।३१च्- ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत् ॥
१।३२अ- द्विधा कृत्वाऽत्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् ।
१।३२च्- अर्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत् प्रभुः ॥
१।३३अ- तपस्तप्त्वाऽसृजद् यं तु स स्वयं पुरुषो विराट् ।
१।३३च्- तं मां वित्तास्य सर्वस्य स्रष्टारं द्विजसत्तमाः ॥
१।३४अ- अहं प्रजाः सिसृक्षुस्तु तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।
१।३४च्- पतीन् प्रजानामसृजं महर्षीनादितो दश ॥
१।३५अ- मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
१।३५च्- प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च ॥
१।३६अ- एते मनूंस्तु सप्तान् यानसृजन् भूरितेजसः ।
१।३६च्- देवान् देवनिकायांश्च महर्षींश्चामितोजसः ॥
१।३७अ- यक्षरक्षः पिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसोऽसुरान् ।
१।३७च्- नागान् सर्पान् सुपर्णांश्च पितॄणांश्च पृथग्गणम् ॥ [। पितॄणां]
१।३८अ- विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितैन्द्रधनूंषि च ।
१।३८च्- उल्कानिर्घातकेतूंश्च ज्योतींष्युच्चावचानि च ॥
१।३९अ- किन्नरान् वानरान् मत्स्यान् विविधांश्च विहङ्गमान् ।
१।३९च्- पशून् मृगान् मनुष्यांश्च व्यालांश्चोभयतोदतः ॥
१।४०अ- कृमिकीटपतङ्गांश्च यूकामक्षिकमत्कुणम् ।
१।४०च्- सर्वं च दंशमशकं स्थावरं च पृथग्विधम् ॥
१।४१अ- एवमेतैरिदं सर्वं मन्नियोगान् महात्मभिः ।
१।४१च्- यथाकर्म तपोयोगात् सृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥
१।४२अ- येषां तु यादृशं कर्म भूतानामिह कीर्तितम् ।
१।४२च्- तत् तथा वोऽभिधास्यामि क्रमयोगं च जन्मनि ॥
१।४३अ- पशवश्च मृगाश्चैव व्यालाश्चोभयतोदतः ।
१।४३च्- रक्षांसि च पिशाचाश्च मनुष्याश्च जरायुजाः ॥ [अनुषाश्च ]
१।४४अ- अण्डजाः पक्षिणः सर्पा नक्रा मत्स्याश्च कच्छपाः ।
१।४४च्- यानि चैवं।प्रकाराणि स्थलजान्यौदकानि च ॥
१।४५अ- स्वेदजं दंशमशकं यूकामक्षिकमत्कुणम् ।
१।४५च्- ऊष्मणश्चोपजायन्ते यच्चान्यत् किं चिदीदृशम् ॥
१।४६अ- उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीजकाण्डप्ररोहिणः ।
१।४६च्- ओषध्यः फलपाकान्ता बहुपुष्पफलोपगाः ॥
१।४७अ- अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः ।
१।४७च्- पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः ॥
१।४८अ- गुच्छगुल्मं तु विविधं तथैव तृणजातयः ।
१।४८च्- बीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव च ॥
१।४९अ- तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना ।
१।४९च्- अन्तस्संज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः ॥
१।५०अ- एतदन्तास्तु गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः ।
१।५०च्- घोरेऽस्मिन् भूतसंसारे नित्यं सततयायिनि ॥
१।५१अ- एवं सर्वं स सृष्ट्वैदं मां चाचिन्त्यपराक्रमः ।
१।५१च्- आत्मन्यन्तर्दधे भूयः कालं कालेन पीडयन् ॥
१।५२अ- यदा स देवो जागर्ति तदेवं चेष्टते जगत् ।
१।५२च्- यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति ॥
१।५३अ- तस्मिन् स्वपिति तु स्वस्थे कर्मात्मानः शरीरिणः । [।स्वपति ]
१।५३च्- स्वकर्मभ्यो निवर्तन्ते मनश्च ग्लानिमृच्छति ॥
१।५४अ- युगपत् तु प्रलीयन्ते यदा तस्मिन् महात्मनि ।
१।५४च्- तदाऽयं सर्वभूतात्मा सुखं स्वपिति निर्वृतः ॥
१।५५अ- तमोऽयं तु समाश्रित्य चिरं तिष्ठति सैन्द्रियः ।
१।५५च्- न च स्वं कुरुते कर्म तदोत्क्रामति मूर्तितः ॥
१।५६अ- यदाऽणुमात्रिको भूत्वा बीजं स्थाणु चरिष्णु च ।
१।५६च्- समाविशति संसृष्टस्तदा मूर्तिं विमुञ्चति ॥
१।५७अ- एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिदं सर्वं चराचरम् ।
१।५७च्- सञ्जीवयति चाजस्रं प्रमापयति चाव्ययः ॥
१।५८अ- इदं शास्त्रं तु कृत्वाऽसौ मामेव स्वयमादितः ।
१।५८च्- विधिवद् ग्राहयामास मरीच्यादींस्त्वहं मुनीन् ॥
१।५९अ- एतद् वोऽयं भृगुः शास्त्रं श्रावयिष्यत्यशेषतः ।
१।५९च्- एतद् हि मत्तोऽधिजगे सर्वमेषोऽखिलं मुनिः ॥
१।६०अ- ततस्तथा स तेनोक्तो महर्षिमनुना भृगुः ।
१।६०च्- तानब्रवीद् ऋषीन् सर्वान् प्रीतात्मा श्रूयतामिति ॥
१।६१अ- स्वायंभुवस्यास्य मनोः षड्वंश्या मनवोऽपरे ।
१।६१च्- सृष्टवन्तः प्रजाः स्वाः स्वा महात्मानो महौजसः ॥
१।६२अ- स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा ।
१।६२च्- चाक्षुषश्च महातेजा विवस्वत्सुत एव च ॥
१।६३अ- स्वायंभुवाद्याः सप्तैते मनवो भूरितेजसः ।
१।६३च्- स्वे स्वेऽन्तरे सर्वमिदमुत्पाद्यापुश्चराचरम् ॥
१।६४अ- निमेषा दश चाष्टौ च काष्ठा त्रिंशत् तु ताः कला ।
१।६४च्- त्रिंशत् कला मुहूर्तः स्यादहोरात्रं तु तावतः ॥
१।६५अ- अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषदैविके ।
१।६५च्- रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः ॥
१।६६अ- पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः ।
१।६६च्- कर्मचेष्टास्वहः कृष्णः शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ॥
१।६७अ- दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः ।
१।६७च्- अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद् दक्षिणायनम् ॥
१।६८अ- ब्राह्मस्य तु क्षपाहस्य यत् प्रमाणं समासतः ।
१।६८च्- एकैकशो युगानां तु क्रमशस्तन्निबोधत ॥
१।६९अ- चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत् कृतं युगम् ।
१।६९च्- तस्य तावत्शती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥
१।७०अ- इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु ।
१।७०च्- एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥
१।७१अ- यदेतत् परिसङ्ख्यातमादावेव चतुर्युगम् ।
१।७१च्- एतद् द्वादशसाहस्रं देवानां युगमुच्यते ॥
१।७२अ- दैविकानां युगानां तु सहस्रं परिसङ्ख्यया ।
१।७२च्- ब्राह्ममेकमहर्ज्ञेयं तावतीं रात्रिमेव च ॥ [।तावती रात्रिरेव च ]
१।७३अ- तद् वै युगसहस्रान्तं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः ।
१।७३च्- रात्रिं च तावतीमेव तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥
१।७४अ- तस्य सोऽहर्निशस्यान्ते प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते ।
१।७४च्- प्रतिबुद्धश्च सृजति मनः सदसदात्मकम् ॥
१।७५अ- मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
१।७५च्- आकाशं जायते तस्मात् तस्य शब्दं गुणं विदुः ॥
१।७६अ- आकाशात् तु विकुर्वाणात् सर्वगन्धवहः शुचिः ।
१।७६च्- बलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥
१।७७अ- वायोरपि विकुर्वाणाद् विरोचिष्णु तमोनुदम् ।
१।७७च्- ज्योतिरुत्पद्यते भास्वत् तद् रूपगुणमुच्यते ॥
१।७८अ- ज्योतिषश्च विकुर्वाणादापो रसगुणाः स्मृताः ।
१।७८च्- अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिरित्येषा सृष्टिरादितः ॥
१।७९अ- यद् प्राग् द्वादशसाहस्रमुदितं दैविकं युगम् ।
१।७९च्- तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥
१।८०अ- मन्वन्तराण्यसङ्ख्यानि सर्गः संहार एव च ।
१।८०च्- क्रीडन्निवैतत् कुरुते परमेष्ठी पुनः पुनः ॥
१।८१अ- चतुष्पात् सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे ।
१।८१च्- नाधर्मेणागमः कश्चिन् मनुष्यान् प्रति वर्तते ॥ [। उपवर्तते ]
१।८२अ- इतरेष्वागमाद् धर्मः पादशस्त्ववरोपितः ।
१।८२च्- चौरिकानृतमायाभिर्धर्मश्चापैति पादशः ॥
१।८३अ- अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः ।
१।८३च्- कृते त्रेतादिषु ह्येषामायुर्ह्रसति पादशः ॥ [V। वयो ह्रसति ]
१।८४अ- वेदोक्तमायुर्मर्त्यानामाशिषश्चैव कर्मणाम् ।
१।८४च्- फलन्त्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम् ॥
१।८५अ- अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे । [।परे ]
१।८५च्- अन्ये कलियुगे नॄणां युगह्रासानुरूपतः ॥
१।८६अ- तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते ।
१।८६च्- द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥
१।८७अ- सर्वस्यास्य तु सर्गस्य गुप्त्यर्थं स महाद्युतिः ।
१।८७च्- मुखबाहूरुपज्जानां पृथक्कर्माण्यकल्पयत् ॥
१।८८अ- अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा ।
१।८८च्- दानं प्रतिग्रहं चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥
१।८९अ- प्रजानां रक्षणं दानमिज्याऽध्ययनमेव च ।
१।८९च्- विषयेष्वप्रसक्तिश्च क्षत्रियस्य समासतः ॥ [।समादिशत्]
१।९०अ- पशूनां रक्षणं दानमिज्याऽध्ययनमेव च ।
१।९०च्- वणिक्पथं कुसीदं च वैश्यस्य कृषिमेव च ॥
१।९१अ- एकमेव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशत् ।
१।९१च्- एतेषामेव वर्णानां शुश्रूषामनसूयया ॥
१।९२अ- ऊर्ध्वं नाभेर्मेध्यतरः पुरुषः परिकीर्तितः ।
१।९२च्- तस्मान् मेध्यतमं त्वस्य मुखमुक्तं स्वयंभुवा ॥
१।९३अ- उत्तमाङ्गोद्भवाज् ज्येष्ठ्याद् ब्रह्मणश्चैव धारणात् । [।ज्यैष्ठ्याद्]
१।९३च्- सर्वस्यैवास्य सर्गस्य धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः ॥
१।९४अ- तं हि स्वयंभूः स्वादास्यात् तपस्तप्त्वाऽदितोऽसृजत् ।
१।९४च्- हव्यकव्याभिवाह्याय सर्वस्यास्य च गुप्तये ॥
१।९५अ- यस्यास्येन सदाऽश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः ।
१।९५च्- कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः ॥
१।९६अ- भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः ।
१।९६च्- बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः ॥
१।९७अ- ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः ।
१।९७च्- कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिनः ॥
१।९८अ- उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिर्धर्मस्य शाश्वती ।
१।९८च्- स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
१।९९अ- ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते ।
१।९९च्- ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥
१।१००अ- सर्वं स्वं ब्राह्मणस्येदं यत् किं चित्जगतीगतम् ।
१।१००च्- श्रैष्ठ्येनाभिजनेनेदं सर्वं वै ब्राह्मणोऽर्हति ॥
१।१०१अ- स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
१।१०१च्- आनृशंस्याद् ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः ॥
१।१०२अ- तस्य कर्मविवेकार्थं शेषाणामनुपूर्वशः ।
१।१०२च्- स्वायंभुवो मनुर्धीमानिदं शास्त्रमकल्पयत् ॥
१।१०३अ- विदुषा ब्राह्मणेनैदमध्येतव्यं प्रयत्नतः ।
१।१०३च्- शिश्येभ्यश्च प्रवक्तव्यं सम्यग़् नान्येन केन चित् ॥
१।१०४अ- इदं शास्त्रमधीयानो ब्राह्मणः शंसितव्रतः ।
१।१०४च्- मनोवाक्देहजैर्नित्यं कर्मदोषैर्न लिप्यते ॥
१।१०५अ- पुनाति पङ्क्तिं वंश्यांश्च ?? सप्तसप्त परावरान् ।
१।१०५च्- पृथिवीमपि चैवेमां कृत्स्नामेकोऽपि सोऽर्हति ॥
१।१०६अ- इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठमिदं बुद्धिविवर्धनम् ।
१।१०६च्- इदं यशस्यमायुष्यं इदं निःश्रेयसं परम् ॥ [। इदं यशस्यं सततम्]
१।१०७अ- अस्मिन् धर्मेऽखिलेनोक्तौ गुणदोषौ च कर्मणाम् ।
१।१०७च्- चतुर्णामपि वर्णानामाचारश्चैव शाश्वतः ॥
१।१०८अ- आचारः परमो धर्मः श्रुत्योक्तः स्मार्त एव च ।
१।१०८च्- तस्मादस्मिन् सदा युक्तो नित्यं स्यादात्मवान् द्विजः ॥
१।१०९अ- आचाराद् विच्युतो विप्रो न वेदफलमश्नुते ।
१।१०९च्- आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग् भवेत् ॥ [। सम्पूर्णफलभाक् स्मृतः]
१।११०अ- एवमाचारतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् ।
१।११०च्- सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम् ॥
१।१११अ- जगतश्च समुत्पत्तिं संस्कारविधिमेव च ।
१।१११च्- व्रतचर्यौपचारं च स्नानस्य च परं विधिम् ॥
१।११२अ- दाराधिगमनं चैव विवाहानां च लक्षणम् ।
१।११२च्- महायज्ञविधानं च श्राद्धकल्पं च शाश्वतम् ॥
१।११३अ- वृत्तीनां लक्षणं चैव स्नातकस्य व्रतानि च ।
१।११३च्- भक्ष्याभक्ष्यं च शौचं च द्रव्याणां शुद्धिमेव च ॥
१।११४अ- स्त्रीधर्मयोगं तापस्यं मोक्षं संन्यासमेव च ।
१।११४च्- राज्ञश्च धर्ममखिलं कार्याणां च विनिर्णयम् ॥
१।११५अ- साक्षिप्रश्नविधानं च धर्मं स्त्रीपुंसयोरपि ।
१।११५च्- विभागधर्मं द्यूतं च कण्टकानां च शोधनम् ॥
१।११६अ- वैश्यशूद्रोपचारं च सङ्कीर्णानां च संभवम् ।
१।११६च्- आपद्धर्मं च वर्णानां प्रायश्चित्तविधिं तथा ॥
१।११७अ- संसारगमनं चैव त्रिविधं कर्मसंभवम् ।
१।११७च्- निःश्रेयसं कर्मणां च गुणदोषपरीक्षणम् ॥
१।११८अ- देशधर्मान्जातिधर्मान् कुलधर्मांश्च शाश्वतान् ।
१।११८च्- पाषण्डगणधर्मांश्च शास्त्रेऽस्मिन्नुक्तवान् मनुः ॥
१।११९अ- यथैदमुक्तवांशास्त्रं पुरा पृष्टो मनुर्मया ।
१।११९च्- तथैदं यूयमप्यद्य मत्सकाशान्निबोधत ॥
अध्याय २ CHAPTER 2
२।०१अ- विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः ।
२।०१च्- हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत ॥
२।०२अ- कामात्मता न प्रशस्ता न चैवैहास्त्यकामता ।
२।०२च्- काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः ॥
२।०३अ- सङ्कल्पमूलः कामो वै यज्ञाः सङ्कल्पसंभवाः ।
२।०३च्- व्रतानि यमधर्माश्च सर्वे सङ्कल्पजाः स्मृताः ॥
२।०४अ- अकामस्य क्रिया का चिद् दृश्यते नैह कर्हि चित् ।
२।०४च्- यद् यद् हि कुरुते किं चित् तत् तत् कामस्य चेष्टितम् ॥
२।०५अ- तेषु सम्यग् वर्तमानो गच्छत्यमरलोकताम् ।
२।०५च्- यथा सङ्कल्पितांश्चैह सर्वान् कामान् समश्नुते ॥
२।०६अ- वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
२।०६च्- आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥
२।०७अ- यः कश्चित् कस्य चिद् धर्मो मनुना परिकीर्तितः ।
२।०७च्- स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः ॥
२।०८अ- सर्वं तु समवेक्ष्यैदं निखिलं ज्ञानचक्षुषा ।
२।०८च्- श्रुतिप्रामाण्यतो विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै ॥
२।०९अ- श्रुतिस्मृत्योदितं धर्ममनुतिष्ठन् हि मानवः ।
२।०९च्- इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ॥
२।१०अ- श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः ।
२।१०च्- ते सर्वार्थेष्वमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ ॥
२।११अ- योऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद् द्विजः ।
२।११च्- स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः ॥
२।१२अ- वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ।
२।१२च्- एतच्चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य लक्षणम् ॥
२।१३अ- अर्थकामेष्वसक्तानां धर्मज्ञानं विधीयते ।
२।१३च्- धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः ॥
२।१४अ- श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात् तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ ।
२।१४च्- उभावपि हि तौ धर्मौ सम्यगुक्तौ मनीषिभिः ॥
२।१५अ- उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा ।
२।१५च्- सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥
२।१६अ- निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः ।
२।१६च्- तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्य चित् ॥
२।१७अ- सरस्वतीदृशद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ।
२।१७च्- तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ॥
२।१८अ- तस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ।
२।१८च्- वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते ॥
२।१९अ- कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनकाः ।
२।१९च्- एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः ॥
२।२०अ- एतद् देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः ।
२।२०च्- स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥
२।२१अ- हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत् प्राग् विनशनादपि ।
२।२१च्- प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥
२।२२अ- आ समुद्रात् तु वै पूर्वादा समुद्राच्च पश्चिमात् ।
२।२२च्- तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्तं विदुर्बुधाः ॥
२।२३अ- कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः ।
२।२३च्- स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः ॥
२।२४अ- एतान्द्विजातयो देशान् संश्रयेरन् प्रयत्नतः ।
२।२४च्- शूद्रस्तु यस्मिन् कस्मिन् वा निवसेद् वृत्तिकर्शितः ॥ [।यस्मिंस्तस्मिन् वा ]
२।२५अ- एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता ।
२।२५च्- संभवश्चास्य सर्वस्य वर्णधर्मान्निबोधत ॥
२।२६अ- वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।
२।२६च्- कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चैह च ॥
२।२७अ- गार्भैर्होमैर्जातकर्मचौडमौञ्जीनिबन्धनैः ।
२।२७च्- बैजिकं गार्भिकं चैनं द्विजानामपमृज्यते ॥
२।२८अ- स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः ।
२।२८च्- महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ॥
२।२९अ- प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते ।
२।२९च्- मन्त्रवत् प्राशनं चास्य हिरण्यमधुसर्पिषाम् ॥
२।३०अ- नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वाऽस्य कारयेत् ।
२।३०च्- पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते ॥
२।३१अ- मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात् क्षत्रियस्य बलान्वितम् ।
२।३१च्- वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ॥
२।३२अ- शर्मवद् ब्राह्मणस्य स्याद् राज्ञो रक्षासमन्वितम् । [ राज्ञा ?]
२।३२च्- वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम् ॥
२।३३अ- स्त्रीणां सुखौद्यमक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोहरम् ।
२।३३च्- मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभिधानवत् ॥
२।३४अ- चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर्निष्क्रमणं गृहात् ।
२।३४च्- षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद् वैष्टं मङ्गलं कुले ॥
२।३५अ- चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः ।
२।३५च्- प्रथमेऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ॥ [।श्रुतिनोदनात्]
२।३६अ- गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्यौपनायनम् ।
२।३६च्- गर्भादेकादशे राज्ञो गर्भात् तु द्वादशे विशः ॥
२।३७अ- ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्यो विप्रस्य पञ्चमे ।
२।३७च्- राज्ञो बलार्थिनः षष्ठे वैश्यस्यैहार्थिनोऽष्टमे ॥
२।३८अ- आ षोदशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते ।
२।३८च्- आ द्वाविंशात् क्षत्रबन्धोरा चतुर्विंशतेर्विशः ॥
२।३९अ- अत ऊर्ध्वं त्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः ।
२।३९च्- सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविगर्हिताः ॥
२।४०अ- नैतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि कर्हि चित् ।
२।४०च्- ब्राह्मान् यौनांश्च संबन्धान्नाचरेद् ब्राह्मणः सह ॥ [।ब्राह्मणैः सह ]
२।४१अ- कार्ष्णरौरवबास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः ।
२।४१च्- वसीरन्नानुपूर्व्येण शाणक्षौमाविकानि च ॥
२।४२अ- मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला ।
२।४२च्- क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी ॥
२।४३अ- मुञ्जालाभे तु कर्तव्याः कुशाश्मन्तकबल्वजैः ।
२।४३च्- त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा ॥
२।४४अ- कार्पासमुपवीतं स्याद् विप्रस्यौर्ध्ववृतं त्रिवृत् ।
२।४४च्- शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसौत्रिकम् ॥
२।४५अ- ब्राह्मणो बैल्वपालाशौ क्षत्रियो वाटखादिरौ ।
२।४५च्- पैलवौदुम्बरौ वैश्यो दण्डानर्हन्ति धर्मतः ॥
२।४६अ- केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः ।
२।४६च्- ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात् तु नासान्तिको विशः ॥
२।४७अ- ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः ।
२।४७च्- अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचोऽनग्निदूषिताः ॥
२।४८अ- प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् ।
२।४८च्- प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद् भैक्षं यथाविधि ॥
२।४९अ- भवत्पूर्वं चरेद् भैक्षमुपनीतो द्विजोत्तमः ।
२।४९च्- भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ॥
२।५०अ- मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् ।
२।५०च्- भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं नावमानयेत् ॥
२।५१अ- समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदन्नममायया । [।यावदर्थं ]
२।५१च्- निवेद्य गुरवेऽश्नीयादाचम्य प्राङ्मुखः शुचिः ॥
२।५२अ- आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।
२।५२च्- श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्युदङ्मुखः ॥
२।५३अ- उपस्पृश्य द्विजो नित्यमन्नमद्यात् समाहितः ।
२।५३च्- भुक्त्वा चौपस्पृशेत् सम्यगद्भिः खानि च संस्पृशेत् ॥
२।५४अ- पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् ।
२।५४च्- दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः ॥
२।५५अ- पूजितं ह्यशनं नित्यं बलमूर्जं च यच्छति ।
२।५५च्- अपूजितं तु तद् भुक्तमुभयं नाशयेदिदम् ॥
२।५६अ- नौच्छिष्टं कस्य चिद् दद्यान्नाद्यादेतत् तथाऽन्तरा ।
२।५६च्- न चैवात्यशनं कुर्यान्न चौच्छिष्टः क्व चिद् व्रजेत् ॥
२।५७अ- अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् ।
२।५७च्- अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥
२।५८अ- ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत् ।
२।५८च्- कायत्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदा चन ॥
२।५९अ- अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते ।
२।५९च्- कायमङ्गुलिमूलेऽग्रे देवं पित्र्यं तयोरधः ॥
२।६०अ- त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात् ततो मुखम् ।
२।६०च्- खानि चैव स्पृशेदद्भिरात्मानं शिर एव च ॥
२।६१अ- अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिस्तीर्थेन धर्मवित् ।
२।६१च्- शौचेप्सुः सर्वदाऽचामेदेकान्ते प्रागुदङ्मुखः ॥
२।६२अ- हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः ।
२।६२च्- वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभिरन्ततः ॥
२।६३अ- उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्यौच्यते द्विजः ।
२।६३च्- सव्ये प्राचीनावीती निवीती कण्ठसज्जने ॥
२।६४अ- मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् ।
२।६४च्- अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् ॥
२।६५अ- केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते ।
२।६५च्- राजन्यबन्धोर्द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके मतः ॥
२।६६अ- अमन्त्रिका तु कार्यैयं स्त्रीणामावृदशेषतः ।
२।६६च्- संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥
२।६७अ- वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः ।
२।६७च्- पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया ॥
२।६८अ- एष प्रोक्तो द्विजातीनामौपनायनिको विधिः ।
२।६८च्- उत्पत्तिव्यञ्जकः पुण्यः कर्मयोगं निबोधत ॥
२।६९अ- उपनीयं गुरुः शिष्यं शिक्षयेत्शौचमादितः ।
२।६९च्- आचारमग्निकार्यं च संध्यौपासनमेव च ॥
२।७०अ- अध्येष्यमाणस्त्वाचान्तो यथाशास्त्रमुदङ्मुखः ।
२।७०च्- ब्रह्माञ्जलिकृतोऽध्याप्यो लघुवासा जितैन्द्रियः ॥
२।७१अ- ब्रह्मारम्भेऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा ।
२।७१च्- संहत्य हस्तावध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः ॥
२।७२अ- व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसङ्ग्रहणं गुरोः ।
२।७२च्- सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः ॥
२।७३अ- अध्येष्यमाणं तु गुरुर्नित्यकालमतन्द्रितः ।
२।७३च्- अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामोऽस्त्विति चारमेत् ॥
२।७४अ- ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा ।
२।७४च्- स्रवत्यनोङ्कृतं ?? पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यति ॥
२।७५अ- प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः ।
२।७५च्- प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओं।कारमर्हति ॥
२।७६अ- अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः ।
२।७६च्- वेदत्रयान्निरदुहद् भूर्भुवः स्वरितीति च ॥
२।७७अ- त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदूदुहत् ।
२।७७च्- तदित्यर्चोऽस्याः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः ॥
२।७८अ- एतदक्षरमेतां च जपन् व्याहृतिपूर्विकाम् ।
२।७८च्- संध्ययोर्वेदविद् विप्रो वेदपुण्येन युज्यते ॥
२।७९अ- सहस्रकृत्वस्त्वभ्यस्य बहिरेतत् त्रिकं द्विजः ।
२।७९च्- महतोऽप्येनसो मासात् त्वचैवाहिर्विमुच्यते ॥
२।८०अ- एतयाऋचा विसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया ।
२।८०च्- ब्रह्मक्षत्रियविद्योनिर्गर्हणां याति साधुषु ॥
२।८१अ- ओंकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयोऽव्ययाः । [ओङ्कार]
२।८१च्- त्रिपदा चैव सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् ॥
२।८२अ- योऽधीतेऽहन्यहन्येतां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः ।
२।८२च्- स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमान् ॥
२।८३अ- एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः ।
२।८३च्- सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनात् सत्यं विशिष्यते ॥
२।८४अ- क्षरन्ति सर्वा वैदिक्यो जुहोतियजतिक्रियाः ।
२।८४च्- अक्षरं दुष्करं ज्ञेयं ब्रह्म चैव प्रजापतिः ॥ [। अक्षरं त्वक्षरं ज्ञेयं]
२।८५अ- विधियज्ञाज् जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः ।
२।८५च्- उपांशुः स्यात्शतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः ॥
२।८६अ- ये पाकयज्ञाः चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः ।
२।८६च्- सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥
२।८७अ- जप्येनैव तु संसिध्येद् ब्राह्मणो नात्र संशयः ।
२।८७च्- कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान् मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥
२।८८अ- इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु ।
२।८८च्- संयमे यत्नमातिष्ठेद् विद्वान् यन्तैव वाजिनाम् ॥
२।८९अ- एकादशेन्द्रियाण्याहुर्यानि पूर्वे मनीषिणः ।
२।८९च्- तानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥
२।९०अ- श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
२।९०च्- पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चैव दशमी स्मृता ।
२।९१अ- बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैषां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वशः ।
२।९१च्- कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैषां पाय्वादीनि प्रचक्षते ॥
२।९२अ- एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनौभयात्मकम् ।
२।९२च्- यस्मिन् जिते जितावेतौ भवतः पञ्चकौ गणौ ॥
२।९३अ- इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषं ऋच्छत्यसंशयम् ।
२।९३च्- संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं निगच्छति ॥
२।९४अ- न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
२।९४च्- हविषा कृष्णवर्त्मैव भूय एवाभिवर्धते ॥
२।९५अ- यश्चैतान् प्राप्नुयात् सर्वान् यश्चैतान् केवलांस्त्यजेत् ॥
२।९५च्- प्रापणात् सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ।
२।९६अ- न तथैतानि शक्यन्ते संनियन्तुमसेवया ॥
२।९६च्- विषयेषु प्रजुष्टानि यथा ज्ञानेन नित्यशः ॥
२।९७अ- वेदास्त्यागश्च यज्ञाश्च नियमाश्च तपांसि च ।
२।९७च्- न विप्रदुष्टभावस्य सिद्धिं गच्छति कर्हि चित् ॥
२।९८अ- श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः ।
२।९८च्- न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जितैन्द्रियः ॥
२।९९अ- इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् ।
२।९९च्- तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥
२।१००अ- वशे कृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा ।
२।१००च्- सर्वान् संसाधयेदर्थानक्षिण्वन् योगतस्तनुम् ॥
२।१०१अ- पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठेत् सावित्रीमाऽर्कदर्शनात् ।
२।१०१च्- पश्चिमां तु समासीनः सम्यग् ऋक्षविभावनात् ॥ [। पश्चिमां तु सदासीत]
२।१०२अ- पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठन्नैशमेनो व्यपोहति ।
२।१०२च्- पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् ॥
२।१०३अ- न तिष्ठति तु यः पूर्वां नौपास्ते यश्च पश्चिमाम् ।
२।१०३च्- स शूद्रवद् बहिष्कार्यः सर्वस्माद् द्विजकर्मणः ॥
२।१०४अ- अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमास्थितः ।
२।१०४च्- सावित्रीमप्यधीयीत गत्वाऽरण्यं समाहितः ॥
२।१०५अ- वेदौपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके ।
२।१०५च्- नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि ॥
२।१०६अ- नैत्यके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तत् स्मृतम् ॥
२।१०६च्- ब्रह्माहुतिहुतं पुण्यमनध्यायवषट् कृतम् ??॥
२।१०७अ- यः स्वाध्यायमधीतेऽब्दं विधिना नियतः शुचिः ।
२।१०७च्- तस्य नित्यं क्षरत्येष पयो दधि घृतं मधु ॥
२।१०८अ- अग्नीन्धनं भैक्षचर्यामधःशय्यां गुरोर्हितम् ।
२।१०८च्- आ समावर्तनात् कुर्यात् कृतोपनयनो द्विजः ॥
२।१०९अ- आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः ।
२।१०९च्- आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुः स्वोऽध्याप्या दश धर्मतः ?? ॥
२।११०अ- नापृष्टः कस्य चिद् ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः ।
२।११०च्- जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ॥
२।१११अ- अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
२।१११च्- तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाऽधिगच्छति ॥
२।११२अ- धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तद्विधा ।
२।११२च्- तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजमिवौषरे ॥
२।११३अ- विद्ययैव समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना ।
२।११३च्- आपद्यपि हि घोरायां न त्वेनामिरिणे वपेत् ॥
२।११४अ- विद्या ब्राह्मणमेत्याह शेवधिस्तेऽस्मि रक्ष माम् । [।शेवधिष् टे]
२।११४च्- असूयकाय मां मादास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा ॥
२।११५अ- यमेव तु शुचिं विद्यान्नियतब्रह्मचारिणम् । [। विद्या नियतं ब्रह्मचारिणम्]
२।११५च्- तस्मै मां ब्रूहि विप्राय निधिपायाप्रमादिने ।
२।११६अ- ब्रह्म यस्त्वननुज्ञातमधीयानादवाप्नुयात् ।
२।११६च्- स ब्रह्मस्तेयसंयुक्तो नरकं प्रतिपद्यते ।
२।११७अ- लौकिकं वैदिकं वाऽपि तथाऽध्यात्मिकमेव वा ।
२।११७च्- आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत् ॥
२।११८अ- सावित्रीमात्रसारोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः ।
२।११८च्- नायन्त्रितस्त्रिवेदोऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥
२।११९अ- शय्याऽऽसनेऽध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत् ।
२।११९च्- शय्याऽऽसनस्थश्चैवेनं प्रत्युत्थायाभिवादयेत् ॥
२।१२०अ- ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रमन्ति यूनः स्थविर आयति ।
२।१२०च्- प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते ॥
२।१२१अ- अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
२।१२१च्- चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्धर्मो यशो बलम् ॥ [। चत्वारि सम्प्रवर्धन्ते]
२।१२२अ- अभिवादात् परं विप्रो ज्यायांसमभिवादयन् ।
२।१२२च्- असौ नामाहमस्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत् ॥
२।१२३अ- नामधेयस्य ये के चिदभिवादं न जानते ।
२।१२३च्- तान् प्राज्ञोऽहमिति ब्रूयात् स्त्रियः सर्वास्तथैव च ॥
२।१२४अ- भोःशब्दं कीर्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोऽभिवादने ।
२।१२४च्- नाम्नां स्वरूपभावो हि भोभाव ऋषिभिः स्मृतः ॥
२।१२५अ- आयुष्मान् भव सौम्यैति वाच्यो विप्रोऽभिवादने ।
२।१२५च्- अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः ॥
२।१२६अ- यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् ।
२।१२६च्- नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः ॥
२।१२७अ- ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् ।
२।१२७च्- वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च ॥
२।१२८अ- अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् ।
२।१२८च्- भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् ॥
२।१२९अ- परपत्नी तु या स्त्री स्यादसंबन्धा च योनितः ।
२।१२९च्- तां ब्रूयाद् भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च ॥
२।१३०अ- मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरान् ऋत्विजो गुरून् ।
२।१३०च्- असावहमिति ब्रूयात् प्रत्युत्थाय यवीयसः ॥
२।१३१अ- मातृश्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृश्वसा ।
२।१३१च्- सम्पूज्या गुरुपत्नीवत् समास्ता गुरुभार्यया ॥
२।१३२अ- भ्रातुर्भार्यौपसङ्ग्राह्या सवर्णाऽहन्यहन्यपि ।
२।१३२च्- विप्रोष्य तूपसङ्ग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः ॥
२।१३३अ- पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि ।
२।१३३च्- मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेन् माता ताभ्यो गरीयसी ॥
२।१३४अ- दशाब्दाख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दाख्यं कलाभृताम् ।
२।१३४च्- त्र्यब्दपूर्वं श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिषु ॥
२।१३५अ- ब्राह्मणं दशवर्षं तु शतवर्षं तु भूमिपम् ।
२।१३५च्- पितापुत्रौ विजानीयाद् ब्राह्मणस्तु तयोः पिता ॥
२।१३६अ- वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी ।
२।१३६च्- एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद् यदुत्तरम् ॥ [आनस्थानानि ]
२।१३७अ- पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि गुणवन्ति च ।
२।१३७च्- यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः ॥
२।१३८अ- चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः ।
२।१३८च्- स्नातकस्य च राज्ञश्च पन्था देयो वरस्य च ॥
२।१३९अ- तेषां तु समवेतानां मान्यौ स्नातकपार्थिवौ ।
२।१३९च्- राजस्नातकयोश्चैव स्नातको नृपमानभाक् ॥
२।१४०अ- उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः ।
२।१४०च्- सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते ॥
२।१४१अ- एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः ।
२।१४१च्- योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ॥
२।१४२अ- निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि ।
२।१४२च्- संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते ॥
२।१४३अ- अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान् मखान् ।
२।१४३च्- यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते ॥
२।१४४अ- य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ ।
२।१४४च्- स माता स पिता ज्ञेयस्तं न द्रुह्येत् कदा चन ॥
२।१४५अ- उपाध्यायान् दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता ।
२।१४५च्- सहस्रं तु पितॄन् माता गौरवेणातिरिच्यते ॥
२।१४६अ- उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान् ब्रह्मदः पिता ।
२।१४६च्- ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य चैह च शाश्वतम् ॥
२।१४७अ- कामान् माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मिथः ।
२।१४७च्- संभूतिं तस्य तां विद्याद् यद् योनावभिजायते ॥
२।१४८अ- आचार्यस्त्वस्य यां जातिं विधिवद् वेदपारगः ।
२।१४८च्- उत्पादयति सावित्र्या सा सत्या साऽजराऽमरा ॥
२।१४९अ- अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्यौपकरोति यः ।
२।१४९च्- तमपीह गुरुं विद्यात्श्रुतौपक्रियया तया ॥
२।१५०अ- ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता ।
२।१५०च्- बालोऽपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति धर्मतः ॥
२।१५१अ- अध्यापयामास पितॄन् शिशुराङ्गिरसः कविः ।
२।१५१च्- पुत्रका इति हौवाच ज्ञानेन परिगृह्य तान् ॥
२।१५२अ- ते तमर्थमपृच्छन्त देवानागतमन्यवः ।
२।१५२च्- देवाश्चैतान् समेत्यौचुर्न्याय्यं वः शिशुरुक्तवान् ॥
२।१५३अ- अज्ञो भवति वै बालः पिता भवति मन्त्रदः ।
२।१५३च्- अज्ञं हि बालमित्याहुः पितेत्येव तु मन्त्रदम् ॥
२।१५४अ- न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।
२।१५४च्- ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥
२।१५५अ- विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः ।
२।१५५च्- वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः ॥
२।१५६अ- न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः ।
२।१५६च्- यो वै युवाऽप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः ॥
२।१५७अ- यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
२।१५७च्- यश्च विप्रोऽनधीयानस्त्रयस्ते नाम बिभ्रति ॥
२।१५८अ- यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।
२।१५८च्- यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः ॥
२।१५९अ- अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुशासनम् ।
२।१५९च्- वाक् चैव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्ममिच्छता ॥
२।१६०अ- यस्य वाङ्मनसी शुद्धे सम्यग् गुप्ते च सर्वदा ।
२।१६०च्- स वै सर्वमवाप्नोति वेदान्तोपगतं फलम् ॥
२।१६१अ- नारुंतुदः स्यादार्तोऽपि न परद्रोहकर्मधीः ।
२।१६१च्- ययाऽस्योद्विजते वाचा नालोक्यां तामुदीरयेत् ॥
२।१६२अ- सम्मानाद् ब्राह्मणो नित्यमुद्विजेत विषादिव ।
२।१६२च्- अमृतस्येव चाकाङ्क्षेदवमानस्य सर्वदा ॥
२।१६३अ- सुखं ह्यवमतः शेते सुखं च प्रतिबुध्यते ॥
२।१६३च्- सुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यति ॥
२।१६४अ- अनेन क्रमयोगेन संस्कृतात्मा द्विजः शनैः ।
२।१६४च्- गुरौ वसन् सञ्चिनुयाद् ब्रह्माधिगमिकं तपः ॥
२।१६५अ- तपोविशेषैर्विविधैर्व्रतैश्च विधिचोदितैः ।
२।१६५च्- वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना ॥
२।१६६अ- वेदमेव सदाऽभ्यस्येत् तपस्तप्यन् द्विजोत्तमः ।
२।१६६च्- वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहौच्यते ॥
२।१६७अ- आ हैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः ।
२।१६७च्- यः स्रग्व्यपि द्विजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम् ॥
२।१६८अ- योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् ।
२।१६८च्- स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥
२।१६९अ- मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने ।
२।१६९च्- तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात् ॥
२।१७०अ- तत्र यद् ब्रह्मजन्मास्य मौञ्जीबन्धनचिह्नितम् ।
२।१७०च्- तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥
२।१७१अ- वेदप्रदानादाचार्यं पितरं परिचक्षते ।
२।१७१च्- न ह्यस्मिन् युज्यते कर्म किञ्चिदा मौञ्जिबन्धनात् ॥
२।१७२अ- नाभिव्याहारयेद् ब्रह्म स्वधानिनयनाद् ऋते ।
२।१७२च्- शूद्रेण हि समस्तावद् यावद् वेदे न जायते ॥
२।१७३अ- कृतौपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते ।
२।१७३च्- ब्रह्मणो ग्रहणं चैव क्रमेण विधिपूर्वकम् ॥
२।१७४अ- यद्यस्य विहितं चर्म यत् सूत्रं या च मेखला ।
२।१७४च्- यो दण्डो यत्च वसनं तत् तदस्य व्रतेष्वपि ॥
२।१७५अ- सेवेतैमांस्तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरौ वसन् ।
२।१७५च्- सन्नियम्यैन्द्रियग्रामं तपोवृद्ध्यर्थमात्मनः ॥
२।१७६अ- नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद् देवर्षिपितृतर्पणम् ।
२।१७६च्- देवताभ्यर्चनं चैव समिदाधानमेव च ॥
२।१७७अ- वर्जयेन् मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान् स्त्रियः ।
२।१७७च्- शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥
२।१७८अ- अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् ।
२।१७८च्- कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ॥
२।१७९अ- द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथाऽनृतम् ।
२।१७९च्- स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च ॥ (।आलम्भाऽव्)
२।१८०अ- एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत् क्व चित् ।
२।१८०च्- कामाद् हि स्कन्दयन् रेतो हिनस्ति व्रतमात्मनः ॥
२।१८१अ- स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः ।
२।१८१च्- स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत् ॥
२।१८२अ- उदकुम्भं सुमनसो गोशकृत्मृत्तिकाकुशान् ।
२।१८२च्- आहरेद् यावदर्थानि भैक्षं चाहरहश्चरेत् ॥
२।१८३अ- वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु ।
२।१८३च्- ब्रह्मचार्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् ॥
२।१८४अ- गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु ।
२।१८४च्- अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् ॥
२।१८५अ- सर्वं वापि चरेद् ग्रामं पूर्वौक्तानामसंभवे ।
२।१८५च्- नियम्य प्रयतो वाचमभिशस्तांस्तु वर्जयेत् ॥
२।१८६अ- दूरादाहृत्य समिधः सन्निदध्याद् विहायसि ।
२।१८६च्- सायं।प्रातश्च जुहुयात् ताभिरग्निमतन्द्रितः ॥
२।१८७अ- अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् ।
२।१८७च्- अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥
२।१८८अ- भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती ।
२।१८८च्- भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ॥
२।१८९अ- व्रतवद् देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथर्षिवत् ।
२।१८९च्- काममभ्यर्थितोऽश्नीयाद् व्रतमस्य न लुप्यते ॥
२।१९०अ- ब्राह्मणस्यैव कर्मैतदुपदिष्टं मनीषिभिः ।
२।१९०च्- राजन्यवैश्ययोस्त्वेवं नैतत् कर्म विधीयते ॥
२।१९१अ- चोदितो गुरुणा नित्यमप्रचोदित एव वा ।
२।१९१च्- कुर्यादध्ययने यत्नमाचार्यस्य हितेषु च ॥ [ऽध्ययने योगम्]
२।१९२अ- शरीरं चैव वाचं च बुद्धीन्द्रियमनांसि च ।
२।१९२च्- नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेद् वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ॥
२।१९३अ- नित्यमुद्धृतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंवृतः ।
२।१९३च्- आस्यतामिति चौक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः ॥
२।१९४अ- हीनान्नवस्त्रवेषः स्यात् सर्वदा गुरुसन्निधौ ।
२।१९४च्- उत्तिष्ठेत् प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ॥
२।१९५अ- प्रतिश्रावणसंभाषे शयानो न समाचरेत् ।
२।१९५च्- नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः ॥
२।१९६अ- आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु तिष्ठतः ।
२।१९६च्- प्रत्युद्गम्य त्वाव्रजतः पश्चाद् धावंस्तु धावतः ॥
२।१९७अ- पराङ्मुखस्याभिमुखो दूरस्थस्येत्य चान्तिकम् ।
२।१९७च्- प्रणम्य तु शयानस्य निदेशे चैव तिष्ठतः ॥
२।१९८अ- नीचं शय्याऽऽसनं चास्य नित्यं स्याद् गुरुसन्निधौ ।
२।१९८च्- गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् ॥
२।१९९अ- नौदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् ।
२।१९९च्- न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभाषितचेष्टितम् ॥
२।२००अ- गुरोर्यत्र परिवादो निन्दा वाऽपि प्रवर्तते ।
२।२००च्- कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥
२।२०१अ- परीवादात् खरो भवति श्वा वै भवति निन्दकः ।
२।२०१च्- परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी ॥
२।२०२अ- दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः ।
२।२०२च्- यानासनस्थश्चैवैनमवरुह्याभिवादयेत् ॥
२।२०३अ- प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह । [।प्रतिवातानुवाते]
२।२०३च्- असंश्रवे चैव गुरोर्न किं चिदपि कीर्तयेत् ॥
२।२०४अ- गोऽश्वौष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च ।
२।२०४च्- आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च ॥
२।२०५अ- गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद् वृत्तिमाचरेत् ।
२।२०५च्- न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरूनभिवादयेत् ॥
२।२०६अ- विद्यागुरुष्वेवमेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु ।
२।२०६च्- प्रतिषेधत्सु चाधर्माद् हितं चोपदिशत्स्वपि ॥
२।२०७अ- श्रेयःसु गुरुवद् वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् ।
२।२०७च्- गुरुपुत्रेषु चार्येषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु ॥ [।गुरुपुत्रे तथाचार्ये]
२।२०८अ- बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि ।
२।२०८च्- अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवत्मानमर्हति ॥
२।२०९अ- उत्सादनं च गात्राणां स्नापनौच्छिष्टभोजने ।
२।२०९च्- न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम् ॥
२।२१०अ- गुरुवत् प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोषितः ।
२।२१०च्- असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥
२।२११अ- अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च ।
२।२११च्- गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥
२।२१२अ- गुरुपत्नी तु युवतिर्नाभिवाद्यैह पादयोः ।
२।२१२च्- पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता ॥
२।२१३अ- स्वभाव एष नारीणां नराणामिह दूषणम् ।
२।२१३च्- अतोऽर्थान्न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः ॥
२।२१४अ- अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः ।
२।२१४च्- प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम् ॥
२।२१५अ- मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् ।
२।२१५च्- बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥
२।२१६अ- कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि ।
२।२१६च्- विधिवद् वन्दनं कुर्यादसावहमिति ब्रुवन् ॥
२।२१७अ- विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् ।
२।२१७च्- गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ॥
२।२१८अ- यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति ।
२।२१८च्- तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति ॥
२।२१९अ- मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्यात्शिखाजटः ।
२।२१९च्- नैनं ग्रामेऽभिनिम्लोचेत् सूर्यो नाभ्युदियात् क्व चित् ॥
२।२२०अ- तं चेदभ्युदियात् सूर्यः शयानं कामचारतः ।
२।२२०च्- निम्लोचेद् वाऽप्यविज्ञानाज् जपन्नुपवसेद् दिनम् ॥
२।२२१अ- सूर्येण ह्यभिनिर्मुक्तः शयानोऽभ्युदितश्च यः । [ऽभिनिम्लुक्तः]
२।२२१च्- प्रायश्चित्तमकुर्वाणो युक्तः स्यान् महतेनसा ॥
२।२२२अ- आचम्य प्रयतो नित्यमुभे संध्ये समाहितः ।
२।२२२च्- शुचौ देशे जपञ्जप्यमुपासीत यथाविधि ॥
२।२२३अ- यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः किं चित् समाचरेत् ।
२।२२३च्- तत् सर्वमाचरेद् युक्तो यत्र चास्य रमेन् मनः ॥
२।२२४अ- धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्म एव च ।
२।२२४च्- अर्थ एवैह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥
२।२२५अ- आचार्यश्च पिता चैव माता भ्राता च पूर्वजः ।
२।२२५च्- नार्तेनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः ॥
२।२२६अ- आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः ।
२।२२६च्- माता पृथिव्या मूर्तिस्तु भ्राता स्वो मूर्तिरात्मनः ॥
२।२२७अ- यं मातापितरौ क्लेशं सहेते संभवे नृणाम् ।
२।२२७च्- न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि ॥
२।२२८अ- तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा ।
२।२२८च्- तेष्वेव त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते ॥
२।२२९अ- तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते ।
२।२२९च्- न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ॥
२।२३०अ- त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः ।
२।२३०च्- त एव हि त्रयो वेदास्त एवौक्तास्त्रयोऽग्नयः ॥
२।२३१अ- पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताऽग्निर्दक्षिणः स्मृतः ।
२।२३१च्- गुरुराहवनीयस्तु साऽग्नित्रेता गरीयसी ॥
२।२३२अ- त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीन् लोकान् विजयेद् गृही ।
२।२३२च्- दीप्यमानः स्ववपुषा देववद् दिवि मोदते ॥
२।२३३अ- इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् ।
२।२३३च्- गुरुशुश्रूषया त्वेवं ब्रह्मलोकं समश्नुते ॥
२।२३४अ- सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः ।
२।२३४च्- अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥
२।२३५अ- यावत् त्रयस्ते जीवेयुस्तावत्नान्यं समाचरेत् ।
२।२३५च्- तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात् प्रियहिते रतः ॥
२।२३६अ- तेषामनुपरोधेन पारत्र्यं यद् यदाचरेत् ।
२।२३६च्- तत् तन्निवेदयेत् तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः ॥
२।२३७अ- त्रिष्वेतेष्वितिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते ।
२।२३७च्- एष धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते ॥
२।२३८अ- श्रद्दधानः शुभां विद्यामाददीतावरादपि ।
२।२३८च्- अन्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥
२।२३९अ- विषादप्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् ।
२।२३९च्- अमित्रादपि सद्वृत्तममेध्यादपि काञ्चनम् ॥
२।२४०अ- स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम् ।
२।२४०च्- विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वतः ॥
२।२४१अ- अब्राह्मणादध्यायनमापत्काले विधीयते ।
२।२४१च्- अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्यायनं गुरोः ॥
२।२४२अ- नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत् ।
२।२४२च्- ब्राह्मणे वाऽननूचाने काङ्क्षन् गतिमनुत्तमाम् ॥
२।२४३अ- यदि त्वात्यन्तिकं वासं रोचयेत गुरोः कुले ।
२।२४३च्- युक्तः परिचरेदेनमा शरीरविमोक्षणात् ॥
२।२४४अ- आ समाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुम् ।
२।२४४च्- स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम् ॥
२।२४५अ- न पूर्वं गुरवे किं चिदुपकुर्वीत धर्मवित् ।
२।२४५च्- स्नास्यंस्तु गुरुणाऽज्ञप्तः शक्त्या गुर्व्र्थमाहरेत् ॥
२।२४६अ- क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रौपानहमासनम् । [।छत्रोपानहमन्ततः]
२।२४६च्- धान्यं शाकं च वासांसि गुरवे प्रीतिमावहेत् ॥ [।धान्यं वासांसि शाकं वा गुरवे प्रीतिमाहरन्)]
२।२४७अ- आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते ।
२।२४७च्- गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद् वृत्तिमाचरेत् ॥
२।२४८अ- एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् ।
२।२४८च्- प्रयुञ्जानोऽग्निशुश्रूषां साधयेद् देहमात्मनः ॥
२।२४९अ- एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुतः ।
२।२४९च्- स गच्छत्युत्तमस्थानं न चैह जायते पुनः ॥
अध्याय ३ CHAPTER 3
३।०१अ- षट् त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ।
३।०१च्- तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥
३।०२अ- वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वाऽपि यथाक्रमम् ।
३।०२च्- अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत् ॥
३।०३अ- तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः ।
३।०३च्- स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा ॥
३।०४अ- गुरुणानुमतः स्नात्वा समावृत्तो यथाविधि ।
३।०४च्- उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ॥
३।०५अ- असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।
३।०५च्- सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने ॥ [ऽमैथिनी]
३।०६अ- महान्त्यपि समृद्धानि गोऽजाविधनधान्यतः ।
३।०६च्- स्त्रीसंबन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् ॥
३।०७अ- हीनक्रियं निश्पुरुषं निश्छन्दो रोमशार्शसम् ??।
३।०७च्- क्षयामयाव्य्ऽपस्मारिश्वित्रिकुष्ठिकुलानि च ??॥
३।०८अ- नोद्वहेत् कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् ।
३।०८च्- नालोमिकां नातिलोमां न वाचाटां न पिङ्गलाम् ॥ [।वाचालां ]
३।०९अ- नऋक्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् ।
३।०९च्- न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम् ॥
३।१०अ- अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् ।
३।१०च्- तनुलोमकेशदशनां मृद्वङ्गीमुद्वहेत् स्त्रियम् ॥
३।११अ- यस्यास्तु न भवेद् भ्राता न विज्ञायेत वा पिता । [।वै(वा पिता]
३।११च्- नौपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाऽधर्मशङ्कया ॥
३।१२अ- सवर्णाऽग्रे द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि ।
३।१२च्- कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः ॥
३।१३अ- शूद्रैव भार्या शूद्रस्य सा च स्वा च विशः स्मृते ।
३।१३च्- ते च स्वा चैव राज्ञश्च ताश्च स्वा चाग्रजन्मनः ॥
३।१४अ- न ब्राह्मणक्षत्रिययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः ।
३।१४च्- कस्मिंश्चिदपि वृत्तान्ते शूद्रा भार्यौपदिश्यते ॥
३।१५अ- हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः ।
३।१५च्- कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम् ॥
३।१६अ- शूद्रावेदी पतत्यत्रेरुतथ्यतनयस्य च ।
३।१६च्- शौनकस्य सुतोत्पत्त्या तदपत्यतया भृगोः ॥
३।१७अ- शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् ।
३।१७च्- जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥
३।१८अ- दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु ।
३।१८च्- नाश्नन्ति पितृदेवास्तन्न च स्वर्गं स गच्छति ॥
३।१९अ- वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च ।
३।१९च्- तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥
३।२०अ- चतुर्णामपि वर्णानं प्रेत्य चैह हिताहितान् ।
३।२०च्- अष्टाविमान् समासेन स्त्रीविवाहान्निबोधत ॥
३।२१अ- ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथाऽसुरः ।
३।२१च्- गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ॥
३।२२अ- यो यस्य धर्म्यो वर्णस्य गुणदोषौ च यस्य यौ ।
३।२२च्- तद् वः सर्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान् ॥
३।२३अ- षडानुपूर्व्या विप्रस्य क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् ।
३।२३च्- विश्।शूद्रयोस्तु तानेव विद्याद् धर्म्यानराक्षसान् ॥ [।धर्म्यान्न राक्षसान्]
३।२४अ- चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः ।
३।२४च्- राक्षसं क्षत्रियस्यैकमासुरं वैश्यशूद्रयोः ॥
३।२५अ- पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ स्मृताविह ।
३।२५च्- पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यौ कदा चन ॥
३।२६अ- पृथक् पृथग् वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्वचोदितौ ।
३।२६च्- गान्धर्वो राक्षसश्चैव धर्म्यौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ ॥
३।२७अ- आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् ।
३।२७च्- आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकीर्तितः ॥
३।२८अ- यज्ञे तु वितते सम्यग् ऋत्विजे कर्म कुर्वते ।
३।२८च्- अलङ्कृत्य सुतादानं दैवं धर्मं प्रचक्षते ॥
३।२९अ- एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादादाय धर्मतः ।
३।२९च्- कन्याप्रदानं विधिवदार्षो धर्मः स उच्यते ॥
३।३०अ- सहौभौ चरतां धर्ममिति वाचाऽनुभाष्य च ।
३।३०च्- कन्याप्रदानमभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः ॥
३।३१अ- ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायै चैव शक्तितः ।
३।३१च्- कन्याप्रदानं स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म उच्यते ॥
३।३२अ- इच्छयाऽन्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च ।
३।३२च्- गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसंभवः ॥
३।३३अ- हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदतीं गृहात् ।
३।३३च्- प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते ॥
३।३४अ- सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वा रहो यत्रोपगच्छति ।
३।३४च्- स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ॥ [।पैशाचः प्रथितोऽधमः]
३।३५अ- अद्भिरेव द्विजाग्र्याणां कन्यादानं विशिष्यते ।
३।३५च्- इतरेषां तु वर्णानामितरेतरकाम्यया ॥
३।३६अ- यो यस्यैषां विवाहानां मनुना कीर्तितो गुणः ।
३।३६च्- सर्वं शृणुत तं विप्राः सर्वं कीर्तयतो मम ॥ [।सम्यक् कीर्तयतो]
३।३७अ- दश पूर्वान् परान् वंश्यानात्मानं चैकविंशकम् ।
३।३७च्- ब्राह्मीपुत्रः सुकृतकृत्मोचयत्येनसः पितॄन् ॥
३।३८अ- दैवौढाजः सुतश्चैव सप्त सप्त परावरान् ।
३।३८च्- आर्षौढाजः सुतस्त्रींस्त्रीन् षट् षट् कायौढजः सुतः ॥
३।३९अ- ब्राह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्वेवानुपूर्वशः ।
३।३९च्- ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः ॥ [।ब्रह्मवर्चसिनः]
३।४०अ- रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः ।
३।४०च्- पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः ॥
३।४१अ- इतरेषु तु शिष्टेषु नृशंसाऽनृतवादिनः ।
३।४१च्- जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मद्विषः सुताः ॥
३।४२अ- अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा ।
३।४२च्- निन्दितैर्निन्दिता नॄणां तस्मान्निन्द्यान् विवर्जयेत् ॥
३।४३अ- पाणिग्रहणसंस्कारः सवर्णासूपदिश्यते ।
३।४३च्- असवर्णास्वयं ज्ञेयो विधिरुद्वाहकर्मणि ॥
३।४४अ- शरः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया ।
३।४४च्- वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने ॥
३।४५अ- ऋतुकालाभिगामी स्यात् स्वदारनिरतः सदा ।
३।४५च्- पर्ववर्जं व्रजेच्चैनां तद्व्रतो रतिकाम्यया ॥
३।४६अ- ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः ।
३।४६च्- चतुर्भिरितरैः सार्धमहोभिः सद्विगर्हितैः ॥
३।४७अ- तासामाद्याश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च या ।
३।४७च्- त्रयोदशी च शेषास्तु प्रशस्ता दशरात्रयः ॥
३।४८अ- युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु ।
३।४८च्- तस्माद् युग्मासु पुत्रार्थी संविशेदार्तवे स्त्रियम् ॥
३।४९अ- पुमान् पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः ।
३।४९च्- समेऽपुमान् पुं।स्त्रियौ वा क्षीणेऽल्पे च विपर्ययः ॥
३।५०अ- निन्द्यास्वष्टासु चान्यासु स्त्रियो रात्रिषु वर्जयन् ।
३।५०च्- ब्रह्मचार्येव भवति यत्र तत्राश्रमे वसन् ॥
३।५१अ- न कन्यायाः पिता विद्वान् गृह्णीयात् शुल्कमण्वपि ।
३।५१च्- गृह्णंशुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी ??॥
३।५२अ- स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति बान्धवाः ।
३।५२च्- नारीयानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥
३।५३अ- आर्षे गोमिथुनं शुल्कं के चिदाहुर्मृषैव तत् ।
३।५३च्- अल्पोऽप्येवं महान् वाऽपि विक्रयस्तावदेव सः ॥ [।तावानेव स विक्रयः]
३।५४अ- यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः ।
३।५४च्- अर्हणं तत् कुमारीणामानृशंस्यं च केवलम् ॥ [अ केवलम्]
३।५५अ- पितृभिर्भ्रातृभिश्चैताः पतिभिर्देवरैस्तथा ।
३।५५च्- पूज्या भूषयितव्याश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः ॥
३।५६अ- यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ।
३।५६च्- यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ॥
[ Fओल्लोविन्ग् तेन् वेर्सेसरे मिस्सिन्गिन् ।]
३।५७अ- शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्याशु तत् कुलम् । [नोतिन् ]
३।५७च्- न शोचन्ति तु यत्रैता वर्धते तद् हि सर्वदा ॥ [नोतिन् ]
३।५८अ- जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः ॥ [नोतिन् ]
३।५८च्- तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति समन्ततः ॥ [नोतिन् ]
३।५९अ- तस्मादेताः सदा पूज्या भूषणाच्छादनाशनैः । [नोतिन् ]
३।५९च्- भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषूत्सवेषु च । [नोतिन् ] ।
३।६०अ- संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च । [नोतिन् ]
३।६०च्- यस्मिन्नेव कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम् ॥ [नोतिन् ]
३।६१अ- यदि हि स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् । [नोतिन् ]
३।६१च्- अप्रमोदात् पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्तते ॥ [नोतिन् ]
३।६२अ- स्त्रियां तु रोचमानायां सर्वं तद् रोचते कुलम् । [नोतिन् ]
३।६२च्- तस्यां त्वरोचमानायां सर्वमेव न रोचते ॥ [नोतिन् ]
३।६३अ- कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च । [नोतिन् ]
३।६३च्- कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ [नोतिन् ]
३।६४अ- शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यैश्च केवलैः । [नोतिन् ]
३।६४च्- गोभिरश्वैश्च यानैश्च कृष्या राजोपसेवया ॥ [नोतिन् ]
३।६५अ- अयाज्ययाजनैश्चैव नास्तिक्येन च कर्मणाम् । [नोतिन् ]
३।६५च्- कुलान्याशु विनश्यन्ति यानि हीनानि मन्त्रतः ॥ [नोतिन् ]
३।६६अ- मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि । [नोतिन् ]
३।६६च्- कुलसङ्ख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद् यशः ॥ [नोतिन् ]
[ःएरेऽफ़्तेर्ं’ः नुम्बेरिः ᳚१०᳚]
३।६७अ[५७अ]- वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि ।
३।६७च्[५७च्]- पञ्चयज्ञविधानं च पक्तिं चान्वाहिकीं गृही ॥
३।६८अ[५८अ]- पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः ।
३।६८च्[५८च्]- कण्डनी चौदकुम्भश्च बध्यते यास्तु वाहयन् ॥ [।वध्यते]
३।६९अ[५९अ]- तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थं महर्षिभिः ।
३।६९च्[५९च्]- पञ्च कॢप्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥
३।७०अ[६०अ]- अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।
३।७०च्[६०च्]- होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥
३।७१अ[६१अ]- पञ्चैतान् यो महाऽयज्ञान्न हापयति शक्तितः ।
३।७१च्[६१च्]- स गृहेऽपि वसन्नित्यं सूनादोषैर्न लिप्यते ॥
३।७२अ[६२अ]- देवताऽतिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
३।७२च्[६२च्]- न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥
३।७३अ[६३अ]- अहुतं च हुतं चैव तथा प्रहुतमेव च ।
३।७३च्[६३च्]- ब्राह्म्यं हुतं प्राशितं च पञ्चयज्ञान् प्रचक्षते ? ॥
३।७४अ[६४अ]- जपोऽहुतो हुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः ।
३।७४च्[६४च्]- ब्राह्म्यं हुतं द्विजाग्र्यार्चा प्राशितं पितृतर्पणम् ? ॥
३।७५अ[६५अ]- स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् दैवे चैवैह कर्मणि ।
३।७५च्[६५च्]- दैवकर्मणि युक्तो हि बिभर्तीदं चराचरम् ॥
३।७६अ[६६अ]- अग्नौ प्रास्ताऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।
३।७६च्[६६च्]- आदित्याज् जायते वृष्तिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥
३।७७अ[६७अ]- यथा वायुं समाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः । [।सर्वे जीवन्ति जन्तवः]
३।७७च्[६७च्]- तथा गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्ते सर्व आश्रमाः ॥ [।वर्तन्त इतराश्रमः]
३।७८अ[६८अ]- यस्मात् त्रयोऽप्याश्रमिणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् ।
३।७८च्[६८च्]- गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माज् ज्येष्ठाश्रमो गृही ॥ [क्:गृहं ]
३।७९अ[६९अ]- स संधार्यः प्रयत्नेन स्वर्गमक्षयमिच्छता ।
३।७९च्[६९च्]- सुखं चेहेच्छताऽत्यन्तं योऽधार्यो दुर्बलेन्द्रियैः ॥
३।८०अ[७०अ]- ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा ।
३।८०च्[७०च्]- आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्यं विजानता ॥
३।८१अ[७१अ]- स्वाध्यायेनार्चयेतऋषीन् होमैर्देवान् यथाविधि ।
३।८१च्[७१च्]- पितॄंश्राद्धैश्च नॄनन्नैर्भूतानि बलिकर्मणा ॥
३।८२अ[७२अ]- कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन वा । [।दद्यादहरहः ]
३।८२च्[७२च्]- पयोमूलफलैर्वाऽपि पितृभ्यः प्रीतिमावहन् ॥
३।८३अ[७३अ]- एकमप्याशयेद् विप्रं पित्र्यर्थे पाञ्चयज्ञिके । [।पित्र्यर्थं]
३।८३च्[७३च्]- न चैवात्राशयेत् किं चिद् वैश्वदेवं प्रति द्विजम् ॥
३।८४अ[७४अ]- वैश्वदेवस्य सिद्धस्य गृह्येऽग्नौ विधिपूर्वकम् ।
३।८४च्[७४च्]- आभ्यः कुर्याद् देवताभ्यो ब्राह्मणो होममन्वहम् ॥
३।८५अ[७५अ]- अग्नेः सोमस्य चैवादौ तयोश्चैव समस्तयोः ।
३।८५च्[७५च्]- विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो धन्वन्तरय एव च ॥
३।८६अ[७६अ]- कुह्वै चैवानुमत्यै च प्रजापतय एव च ।
३।८६च्[७६च्]- सह द्यावापृथिव्योश्च तथा स्विष्टकृतेऽन्ततः ॥
३।८७अ[७७अ]- एवं सम्यग् हविर्हुत्वा सर्वदिक्षु प्रदक्षिणम् ।
३।८७च्[७७च्]- इन्द्रान्तकाप्पतीन्दुभ्यः सानुगेभ्यो बलिं हरेत् ??॥
३।८८अ[७८अ]- मरुद्भ्य इति तु द्वारि क्षिपेदप्स्वद्भ्य इत्यपि ??।
३।८८च्[७८च्]- वनस्पतिभ्य इत्येवं मुसलोलूखले हरेत् ॥
३।८९अ[७९अ]- उच्छीर्षके श्रियै कुर्याद् भद्रकाल्यै च पादतः ।
३।८९च्[७९च्]- ब्रह्मवास्तोष्पतिभ्यां तु वास्तुमध्ये बलिं हरेत् ॥
३।९०अ[८०अ]- विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो बलिमाकाश उत्क्षिपेत् ।
३।९०च्[८०च्]- दिवाचरेभ्यो भूतेभ्यो नक्तञ्चारिभ्य एव च ॥
३।९१अ[८१अ]- पृष्ठवास्तुनि कुर्वीत बलिं सर्वात्मभूतये । [।सर्वान्नभूतये ]
३।९१च्[८१च्]- पितृभ्यो बलिशेषं तु सर्वं दक्षिणतो हरेत् ॥
३।९२अ[८२अ]- शूनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम् ।
३।९२च्[८२च्]- वयसानां कृमीणां च शनकैर्निर्वपेद् भुवि ॥ [।वयसां च]
३।९३अ[८३अ]- एवं यः सर्वभूतानि ब्राह्मणो नित्यमर्चति ।
३।९३च्[८३च्]- स गच्छति परं स्थानं तेजोमूर्तिः पथार्जुना ॥
३।९४अ[८४अ]- कृत्वैतद् बलिकर्मैवमतिथिं पूर्वमाशयेत् ।
३।९४च्[८४च्]- भिक्षां च भिक्षवे दद्याद् विधिवद् ब्रह्मचारिणे ॥
३।९५अ[८५अ]- यत् पुण्यफलमाप्नोति गां दत्त्वा विधिवद् गुरोः ।
३।९५च्[८५च्]- तत् पुण्यफलमाप्नोति भिक्षां दत्त्वा द्विजो गृही ॥
३।९६अ[८६अ]- भिक्षामप्युदपात्रं वा सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ।
३।९६च्[८६च्]- वेदतत्त्वार्थविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥
३।९७अ[८७अ]- नश्यन्ति हव्यकव्यानि नराणामविजानताम् ।
३।९७च्[८७च्]- भस्मीभूतेषु विप्रेषु मोहाद् दत्तानि दातृभिः ॥ [।भस्मभूतेषु ]
३।९८अ[८८अ]- विद्यातपस्समृद्धेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु ।
३।९८च्[८८च्]- निस्तारयति दुर्गाच्च महतश्चैव किल्बिषात् ॥
३।९९अ[८९अ]- सम्प्राप्ताय त्वतिथये प्रदद्यादासनौदके ।
३।९९च्[८९च्]- अन्नं चैव यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ [क्:संस्कृत्य)]
३।१००अ[९०अ]- शिलानप्युञ्छतो नित्यं पञ्चाग्नीनपि जुह्वतः ।
३।१००च्[९०च्]- सर्वं सुकृतमादत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वसन् ॥
३।१०१अ[९१अ]- तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता ।
३।१०१च्[९१च्]- एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदा चन ॥
३।१०२अ[९२अ]- एकरात्रं तु निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः ।
३।१०२च्[९२च्]- अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्मादतिथिरुच्यते ॥
३।१०३अ[९३अ]- नैकग्रामीणमतिथिं विप्रं साङ्गतिकं तथा ।
३।१०३च्[९३च्]- उपस्थितं गृहे विद्याद् भार्या यत्राग्नयोऽपि वा ॥
३।१०४अ[९४अ]- उपासते ये गृहस्थाः परपाकमबुद्धयः ।
३।१०४च्[९४च्]- तेन ते प्रेत्य पशुतां व्रजन्त्यन्नादिदायिनः ॥
३।१०५अ[९५अ]- अप्रणोद्योऽतिथिः सायं सूर्यौढो गृहमेधिना ।
३।१०५च्[९५च्]- काले प्राप्तस्त्वकाले वा नास्यानश्नन् गृहे वसेत् ॥
३।१०६अ[९६अ]- न वै स्वयं तदश्नीयादतिथिं यन्न भोजयेत् ।
३।१०६च्[९६च्]- धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं वाऽतिथिपूजनम् ॥
३।१०७अ[९७अ]- आसनावसथौ शय्यामनुव्रज्यामुपासनाम् ।
३।१०७च्[९७च्]- उत्तमेषूत्तमं कुर्याद् हीने हीनं समे समम् ॥
३।१०८अ[९८अ]- वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् ।
३।१०८च्[९८च्]- तस्याप्यन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न बलिं हरेत् ॥
३।१०९अ[९९अ]- न भोजनार्थं स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् ।
३।१०९च्[९९च्]- भोजनार्थं हि ते शंसन् वान्ताशीत्युच्यते बुधैः ॥
३।११०अ[१००अ]- न ब्राह्मणस्य त्वतिथिर्गृहे राजन्य उच्यते ।
३।११०च्[१००च्]- वैश्यशूद्रौ सखा चैव ज्ञातयो गुरुरेव च ॥
३।१११अ[१०१अ]- यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमाव्रजेत् ।
३।१११च्[१०१च्]- भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि भोजयेत् ॥
३।११२अ[१०२अ]- वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बेऽतिथिधर्मिणौ ।
३।११२च्[१०२च्]- भोजयेत् सह भृत्यैस्तावानृशंस्यं प्रयोजयन् ॥
३।११३अ[१०३अ]- इतरानपि सख्यादीन् सम्प्रीत्या गृहमागतान् ।
३।११३च्[१०३च्]- प्रकृत्यान्नं यथाशक्ति भोजयेत् सह भार्यया ॥
३।११४अ[१०४अ]- सुवासिनीः कुमारीश्च रोगिणो गर्भिणीः स्त्रियः ।
३।११४च्[१०४च्]- अतिथिभ्योऽग्र एवैतान् भोजयेदविचारयन् ॥ [ऽतिथिभ्योऽन्वगेवैतान्]
३।११५अ[१०५अ]- अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्तेऽविचक्षणः ।
३।११५च्[१०५च्]- स भुञ्जानो न जानाति श्वगृध्रैर्जग्धिमात्मनः ॥
३।११६अ[१०६अ]- भुक्तवत्स्वथ विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि ।
३।११६च्[१०६च्]- भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दम्पती ॥
३।११७अ[१०७अ]- देवान् ऋषीन् मनुष्यांश्च पितॄन् गृह्याश्च देवताः ।
३।११७च्[१०७च्]- पूजयित्वा ततः पश्चाद् गृहस्थः शेषभुग् भवेत् ॥
३।११८अ[१०८अ]- अघं स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् ।
३।११८च्[१०८च्]- यज्ञशिष्टाशनं ह्येतत् सतामन्नं विधीयते ॥
३।११९अ[१०९अ]- राजर्त्विग्स्नातकगुरून् प्रियश्वशुरमातुलान् ।
३।११९च्[१०९च्]- अर्हयेन् मधुपर्केण परिसंवत्सरात् पुनः ॥
३।१२०अ[११०अ]- राजा च श्रोत्रियश्चैव यज्ञकर्मण्युपस्थितौ । [उपस्थिते ]
३।१२०च्[११०च्]- मधुपर्केण सम्पूज्यौ न त्वयज्ञ इति स्थितिः ॥
३।१२१अ[१११अ]- सायं त्वन्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् ।
३।१२१च्[१११च्]- वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातर्विधीयते ॥
३।१२२अ[११२अ]- पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् । [क्:चैन्दुक्षये ]
३।१२२च्[११२च्]- पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान् मासानुमासिकम् ॥
३।१२३अ[११३अ]- पितॄणां मासिकं श्राद्धमन्वाहार्यं विदुर्बुधाः ।
३।१२३च्[११३च्]- तच्चामिषेणा कर्तव्यं प्रशस्तेन प्रयत्नतः ??॥
३।१२४अ[११४अ]- तत्र ये भोजनीयाः स्युर्ये च वर्ज्या द्विजोत्तमाः ।
३।१२४च्[११४च्]- यावन्तश्चैव यैश्चान्नैस्तान् प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥
३।१२५अ[११५अ]- द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । [।पितृकृत्ये]
३।१२५च्[११५च्]- भोजयेत् सुसमृद्धोऽपि न प्रसज्जेत विस्तरे ॥ [अ प्रवर्तेत]
३।१२६अ[११६अ]- सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसम्पदः ।
३।१२६च्[११६च्]- पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान्नैहेत विस्तरम् ॥
३।१२७अ[११७अ]- प्रथिता प्रेतकृत्यैषा पित्र्यं नाम विधुक्षये ।
३।१२७च्[११७च्]- तस्मिन् युक्तस्यैति नित्यं प्रेतकृत्यैव लौकिकी ॥
३।१२८अ[११८अ]- श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः ।
३।१२८च्[११८च्]- अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम् ॥
३।१२९अ[११९अ]- एकैकमपि विद्वांसं दैवे पित्र्ये च भोजयेत् । [।भोजयन्]
३।१२९च्[११९च्]- पुष्कलं फलमाप्नोति नामन्त्रज्ञान् बहूनपि ॥
३।१३०अ[१२०अ]- दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् ।
३।१३०च्[१२०च्]- तीर्थं तद् हव्यकव्यानां प्रदाने सोऽतिथिः स्मृतः ॥
३।१३१अ[१२१अ]- सहस्रं हि सहस्राणामनृचां यत्र भुञ्जते ।
३।१३१च्[१२१च्]- एकस्तान् मन्त्रवित् प्रीतः सर्वानर्हति धर्मतः ॥
३।१३२अ[१२२अ]- ज्ञानोत्कृष्टाय देयानि कव्यानि च हवींषि च ।
३।१३२च्[१२२च्]- न हि हस्तावसृग्दिग्धौ रुधिरेणैव शुध्यतः ॥
३।१३३अ[१२३अ]- यावतो ग्रसते ग्रासान् हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् ।
३।१३३च्[१२३च्]- तावतो ग्रसते प्रेतो दीप्तशूलर्ष्ट्ययोगुडान् ॥
३।१३४अ[१२४अ]- ज्ञाननिष्ठा द्विजाः के चित् तपोनिष्ठास्तथाऽपरे ।
३।१३४च्[१२४च्]- तपःस्वाध्यायनिष्ठाश्च कर्मनिष्ठास्तथाऽपरे ॥
३।१३५अ[१२५अ]- ज्ञाननिष्ठेषु कव्यानि प्रतिष्ठाप्यानि यत्नतः ।
३।१३५च्[१२५च्]- हव्यानि तु यथान्यायं सर्वेष्वेव चतुर्ष्वपि ॥
३।१३६अ[१२६अ]- अश्रोत्रियः पिता यस्य पुत्रः स्याद् वेदपारगः ।
३।१३६च्[१२६च्]- अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात् पिता स्याद् वेदपारगः ॥
३।१३७अ[१२७अ]- ज्यायांसमनयोर्विद्याद् यस्य स्यात्श्रोत्रियः पिता ।
३।१३७च्[१२७च्]- मन्त्रसम्पूजनार्थं तु सत्कारमितरोऽर्हति ॥
३।१३८अ[१२८अ]- न श्राद्धे भोजयेन् मित्रं धनैः कार्योऽस्य सङ्ग्रहः ।
३।१३८च्[१२८च्]- नारिं न मित्रं यं विद्यात् तं श्राद्धे भोजयेद् द्विजम् ॥
३।१३९अ[१२९अ]- यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च ।
३।१३९च्[१२९च्]- तस्य प्रेत्य फलं नास्ति श्राद्धेषु च हविःषु च ॥
३।१४०अ[१३०अ]- यः सङ्गतानि कुरुते मोहात्श्राद्धेन मानवः ।
३।१४०च्[१३०च्]- स स्वर्गाच्च्यवते लोकात्श्राद्धमित्रो द्विजाधमः ॥
३।१४१अ[१३१अ]- संभोजानि साऽभिहिता पैशाची दक्षिणा द्विजैः ।
३।१४१च्[१३१च्]- इहैवास्ते तु सा लोके गौरन्धेवैकवेश्मनि ॥
३।१४२अ[१३२अ]- यथैरिणे बीजमुप्त्वा न वप्ता लभते फलम् ।
३।१४२च्[१३२च्]- तथाऽनृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम् ॥
३।१४३अ[१३३अ]- दातॄन् प्रतिग्रहीतॄंश्च कुरुते फलभागिनः ।
३।१४३च्[१३३च्]- विदुषे दक्षिणां दत्त्वा विधिवत् प्रेत्य चैह च ॥
३।१४४अ[१३४अ]- कामं श्राद्धेऽर्चयेन् मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् ।
३।१४४च्[१३४च्]- द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम् ॥
३।१४५अ[१३५अ]- यत्नेन भोजयेत्श्राद्धे बह्वृचं वेदपारगम् ।
३।१४५च्[१३५च्]- शाखान्तगमथाध्वर्युं छन्दोगं तु समाप्तिकम् ॥
३।१४६अ[१३६अ]- एषामन्यतमो यस्य भुञ्जीत श्राद्धमर्चितः ।
३।१४६च्[१३६च्]- पितॄणां तस्य तृप्तिः स्यात्शाश्वती साप्तपौरुषी ॥
३।१४७अ[१३७अ]- एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः ।
३।१४७च्[१३७च्]- अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः ॥
३।१४८अ[१३८अ]- मातामहं मातुलं च स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम् ।
३।१४८च्[१३८च्]- दौहित्रं विट्पतिं बन्धुं ऋत्विग् याज्यौ च भोजयेत् ॥
३।१४९अ[१३९अ]- न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् ।
३।१४९च्[१३९च्]- पित्र्ये कर्मणि तु प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः ॥
३।१५०अ[१४०अ]- ये स्तेनपतितक्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः ।
३।१५०च्[१४०च्]- तान् हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान् मनुरब्रवीत् ॥
३।१५१अ[१४१अ]- जटिलं चानधीयानं दुर्बालं कितवं तथा ।
३।१५१च्[१४१च्]- याजयन्ति च ये पूगांस्तांश्च श्राद्धे न भोजयेत् ॥
३।१५२अ[१४२अ]- चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस्तथा । [ॅहिकित्सकादेवलकामांसविक्रयिणस्तथा]
३।१५२च्[१४२च्]- विपणेन च जीवन्तो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः ॥
३।१५३अ[१४३अ]- प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः ।
३।१५३च्[१४३च्]- प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ताग्निर्वार्धुषिस्तथा ॥
३।१५४अ[१४४अ]- यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः ।
३।१५४च्[१४४च्]- ब्रह्मद्विष्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च ॥
३।१५५अ[१४५अ]- कुशीलवोऽवकीर्णी च वृषलीपतिरेव च ।
३।१५५च्[१४५च्]- पौनर्भवश्च काणश्च यस्य चौपपतिर्गृहे ॥
३।१५६अ[१४६अ]- भृतकाध्यापको यश्च भृतकाध्यापितस्तथा ।
३।१५६च्[१४६च्]- शूद्रशिष्यो गुरुश्चैव वाग्दुष्टः कुण्डगोलकौ ॥
३।१५७अ[१४७अ]- अकारणे परित्यक्ता मातापित्रोर्गुरोस्तथा । [क्:अकारणपरित्यक्ता ]
३।१५७च्[१४७च्]- ब्राह्मैर्यौनैश्च संबन्धैः संयोगं पतितैर्गतः ॥
३।१५८अ[१४८अ]- अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।
३।१५८च्[१४८च्]- समुद्रयायी बन्दी च तैलिकः कूटकारकः ॥
३।१५९अ[१४९अ]- पित्रा विवदमानश्च कितवो मद्यपस्तथा ।
३।१५९च्[१४९च्]- पापरोग्यभिशस्तश्च दाम्भिको रसविक्रयी ॥
३।१६०अ[१५०अ]- धनुःशराणां कर्ता च यश्चाग्रेदिधिषूपतिः ।
३।१६०च्[१५०च्]- मित्रध्रुग् द्यूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च ॥
३।१६१अ[१५१अ]- भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा ।
३।१६१च्[१५१च्]- उन्मत्तोऽन्धश्च वर्ज्याः स्युर्वेदनिन्दक एव च ॥
३।१६२अ[१५२अ]- हस्तिगोऽश्वौष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति ।
३।१६२च्[१५२च्]- पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ॥
३।१६३अ[१५३अ]- स्रोतसां भेदको यश्च तेषां चावरणे रतः ।
३।१६३च्[१५३च्]- गृहसंवेशको दूतो वृक्षारोपक एव च ॥
३।१६४अ[१५४अ]- श्वक्रीडी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च ।
३।१६४च्[१५४च्]- हिंस्रो वृषलवृत्तिश्च गणानां चैव याजकः ॥
३।१६५अ[१५५अ]- आचारहीनः क्लीबश्च नित्यं याचनकस्तथा ।
३।१६५च्[१५५च्]- कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च ॥
३।१६६अ[१५६अ]- औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वापतिस्तथा ।
३।१६६च्[१५६च्]- प्रेतनिर्यापकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥
३।१६७अ[१५७अ]- एतान् विगर्हिताचारानपाङ्क्तेयान् द्विजाधमान् ।
३।१६७च्[१५७च्]- द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत् ॥
३।१६८अ[१५८अ]- ब्राह्मणो त्वनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । [।ब्राह्मणः ह्यनधीयानः ]
३।१६८च्[१५८च्]- तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥
३।१६९अ[१५९अ]- अपाङ्क्तदाने यो दातुर्भवत्यूर्ध्वं फलौदयः । [ऽपङ्क्त्यदाने]
३।१६९च्[१५९च्]- दैवे हविषि पित्र्ये वा तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ [।दैवे कर्मणि]
३।१७०अ[१६०अ]- अव्रतैर्यद् द्विजैर्भुक्तं परिवेत्र्यादिभिस्तथा ।
३।१७०च्[१६०च्]- अपाङ्क्तेयैर्यदन्यैश्च तद् वै रक्षांसि भुञ्जते ॥
३।१७१अ[१६१अ]- दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते ।
३।१७१च्[१६१च्]- परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥
३।१७२अ[१६२अ]- परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते ।
३।१७२च्[१६२च्]- सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः ॥
३।१७३अ[१६३अ]- भ्रातुर्मृतस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः ।
३।१७३च्[१६३च्]- धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः ॥
३।१७४अ[१६४अ]- परदारेषु जायेते द्वौ सुतौ कुण्डगोलकौ ।
३।१७४च्[१६४च्]- पत्यौ जीवति कुण्डः स्यान् मृते भर्तरि गोलकः ॥
३।१७५अ[१६५अ]- तौ तु जातौ परक्षेत्रे प्राणिनौ प्रेत्य चैह च । [।ते तु जाताः परक्षेत्रे प्राणिनः]
३।१७५च्[१६५च्]- दत्तानि हव्यकव्यानि नाशयन्ति प्रदायिनाम् ॥
३।१७६अ[१६६अ]- अपाङ्क्त्यो यावतः पङ्क्त्यान् भुञ्जानाननुपश्यति । [ऽपङ्क्त्यो यावतः]
३।१७६च्[१६६च्]- तावतां न फलं तत्र दाता प्राप्नोति बालिशः ॥
३।१७७अ[१६७अ]- वीक्ष्यान्धो नवतेः काणः षष्टेः श्वित्री शतस्य तु । [।शतस्य च ]
३।१७७च्[१६७च्]- पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ॥
३।१७८अ[१६८अ]- यावतः संस्पृशेदङ्गैर्ब्राह्मणान् शूद्रयाजकः ।
३।१६८च्[१६८च्]- तावतां न भवेद् दातुः फलं दानस्य पौर्तिकम् ॥
३।१७९अ[१६९अ]- वेदविद्चापि विप्रोऽस्य लोभात् कृत्वा प्रतिग्रहम् ।
३।१७९च्[१६९च्]- विनाशं व्रजति क्षिप्रमामपात्रमिवाम्भसि ॥
३।१८०अ[१७०अ]- सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम् ।
३।१८०च्[१७०च्]- नष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं तु वार्धुषौ ॥
३।१८१अ[१७१अ]- यत् तु वाणिजके दत्तं नैह नामुत्र तद् भवेत् ।
३।१८१च्[१७१च्]- भस्मनीव हुतं द्रव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे ॥
३।१८२अ[१७२अ]- इतरेषु त्वपाङ्क्त्येषु यथोद्दिष्टेष्वसाधुषु । [
३।१८२च्[१७२च्]- मेदोऽसृङ्मांसमज्जाऽस्थि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥
३।१८३अ[१७३अ]- अपाङ्क्त्योपहता पङ्क्तिः पाव्यते यैर्द्विजोत्तमैः । [:अपङ्क्त्यौपहता पङ्क्तिः]
३।१८३च्[१७३च्]- तान्निबोधत कार्त्स्न्येन द्विजाग्र्यान् पङ्क्तिपावनान् ॥
३।१८४अ[१७४अ]- अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ।
३।१८४च्[१७४च्]- श्रोत्रियान्वयजाश्चैव विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ॥
३।१८५अ[१७५अ]- त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् ।
३।१८५च्[१७५च्]- ब्रह्मदेयात्मसन्तानो ज्येष्ठसामग एव च ॥ [।ब्रह्मदेयानुसन्तानो ]
३।१८६अ[१७६अ]- वेदार्थवित् प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः ।
३।१८६च्[१७६च्]- शतायुश्चैव विज्ञेया ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः ॥
३।१८७अ[१७७अ]- पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा श्राद्धकर्मण्युपस्थिते ।
३।१८७च्[१७७च्]- निमन्त्रयेत त्र्य्ऽवरान् सम्यग् विप्रान् यथौदितान् ॥ [इमन्त्रयीत ]
३।१८८अ[१७८अ]- निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत् सदा ।
३।१८८च्[१७८च्]- न च छन्दांस्यधीयीत यस्य श्राद्धं च तद् भवेत् ॥
३।१८९अ[१७९अ]- निमन्त्रितान् हि पितर उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् ।
३।१८९च्[१७९च्]- वायुवत्चानुगच्छन्ति तथाऽसीनानुपासते ॥
३।१९०अ[१८०अ]- केतितस्तु यथान्यायं हव्ये कव्ये द्विजोत्तमः ।
३।१९०च्[१८०च्]- कथं चिदप्यतिक्रामन् पापः सूकरतां व्रजेत् ॥
३।१९१अ[१८१अ]- आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते ।
३।१९१च्[१८१च्]- दातुर्यद् दुष्कृतं किं चित् तत् सर्वं प्रतिपद्यते ॥
३।१९२अ[१८२अ]- अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः ।
३।१९२च्[१८२च्]- न्यस्तशस्त्रा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः ॥
३।१९३अ[१८३अ]- यस्मादुत्पत्तिरेतेषां सर्वेषामप्यशेषतः ।
३।१९३च्[१८३च्]- ये च यैरुपचर्याः स्युर्नियमैस्तान्निबोधत ॥
३।१९४अ[१८४अ]- मनोर्हैरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः सुताः ।
३।१९४च्[१८४च्]- तेषां ऋषीणां सर्वेषां पुत्राः पितृगणाः स्मृताः ॥
३।१९५अ[१८५अ]- विराज्सुताः सोमसदः साध्यानां पितरः स्मृताः ?।
३।१९५च्[१८५च्]- अग्निष्वात्ताश्च देवानां मारीचा लोकविश्रुताः ॥
३।१९६अ[१८६अ]- दैत्यदानवयक्षाणां गन्धर्वौरगरक्षसाम् ।
३।१९६च्[१८६च्]- सुपर्णकिन्नराणां च स्मृता बर्हिषदोऽत्रिजाः ॥
३।१९७अ[१८७अ]- सोमपा नाम विप्राणां क्षत्रियाणां हविर्भुजः ।
३।१९७च्[१८७च्]- वैश्यानामाज्यपा नाम शूद्राणां तु सुकालिनः ॥
३।१९८अ[१८८अ]- सोमपास्तु कवेः पुत्रा हविष्मन्तोऽङ्गिरःसुताः ।
३।१९८च्[१८८च्]- पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्रा वसिष्ठस्य सुकालिनः ॥
३।१९९अ[१८९अ]- अग्निदग्धानग्निदग्धान् काव्यान् बर्हिषदस्तथा । [ऽनग्निदग्धानग्निदग्धान्]
३।१९९च्[१८९च्]- अग्निष्वात्तांश्च सौम्यांश्च विप्राणामेव निर्दिशेत् ॥
३।२००अ[१९०अ]- य एते तु गणा मुख्याः पितॄणां परिकीर्तिताः ।
३।२००च्[१९०च्]- तेषामपीह विज्ञेयं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥
३।२०१अ[१९१अ]- ऋषिभ्यः पितरो जाताः पितृभ्यो देवमानवाः ।
३।२०१च्[१९१च्]- देवेभ्यस्तु जगत् सर्वं चरं स्थाण्वनुपूर्वशः ॥
३।२०२अ[१९२अ]- राजतैर्भाजनैरेषामथो वा रजतान्वितैः ।
३।२०२च्[१९२च्]- वार्यपि श्रद्धया दत्तमक्षयायौपकल्पते ॥
३।२०३अ[१९३अ]- दैवकार्याद् द्विजातीनां पितृकार्यं विशिष्यते ।
३।२०३च्[१९३च्]- दैवं हि पितृकार्यस्य पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् ॥
३।२०४अ[१९४अ]- तेषामारक्षभूतं तु पूर्वं दैवं नियोजयेत् ।
३।२०४च्[१९४च्]- रक्षांसि विप्रलुम्पन्ति श्राद्धमारक्षवर्जितम् ॥
३।२०५अ[१९५अ]- दैवाद्यन्तं तदीहेत पित्र्याद्यन्तं न तद् भवेत् ।
३।२०५च्[१९५च्]- पित्र्याद्यन्तं त्वीहमानः क्षिप्रं नश्यति सान्वयः ॥
३।२०६अ[१९६अ]- शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत् ।
३।२०६च्[१९६च्]- दक्षिणाप्रवणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत् ॥
३।२०७अ[१९७अ]- अवकाशेषु चोक्षेषु जलतीरेषु चैव हि ।
३।२०७च्[१९७च्]- विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा ॥
३।२०८अ[१९८अ]- आसनेषूपकॢप्तेषु बर्हिष्मत्सु पृथक्पृथक् ।
३।२०८च्[१९८च्]- उपस्पृष्टौदकान् सम्यग् विप्रांस्तानुपवेशयेत् ॥
३।२०९अ[१९९अ]- उपवेश्य तु तान् विप्रानासनेष्वजुगुप्सितान् ।
३।२०९च्[१९९च्]- गन्धमाल्यैः सुरभिभिरर्चयेद् दैवपूर्वकम् ॥
३।२१०अ[२००अ]- तेषामुदकमानीय सपवित्रांस्तिलानपि ।
३।२१०च्[२००च्]- अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्राह्मणैः सह ॥
३।२११अ[२०१अ]- अग्नेः सोमयमाभ्यां च कृत्वाऽप्यायनमादितः ।
३।२११च्[२०१च्]- हविर्दानेन विधिवत् पश्चात् संतर्पयेत् पितॄन् ॥
३।२१२अ[२०२अ]- अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् ।
३।२१२च्[२०२च्]- यो ह्यग्निः स द्विजो विप्रैर्मन्त्रदर्शिभिरुच्यते ॥
३।२१३अ[२०३अ]- अक्रोधनान् सुप्रसादान् वदन्त्येतान् पुरातनान् ।
३।२१३च्[२०३च्]- लोकस्याप्यायने युक्तान् श्राद्धदेवान् द्विजोत्तमान् ॥ [।श्राद्धे देवान् द्विजोत्तमान्]
३।२१४अ[२०४अ]- अपसव्यमग्नौ कृत्वा सर्वमावृत्य विक्रमम् । [।आवृत्परिक्रमं ]
३।२१४च्[२०४च्]- अपसव्येन हस्तेन निर्वपेदुदकं भुवि ॥
३।२१५अ[२०५अ]- त्रींस्तु तस्माद् हविःशेषात् पिण्डान् कृत्वा समाहितः ।
३।२१५च्[२०५च्]- औदकेनैव विधिना निर्वपेद् दक्षिणामुखः ॥
३।२१६अ[२०६अ]- न्युप्य पिण्डांस्ततस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् ।
३।२१६च्[२०६च्]- तेषु दर्भेषु तं हस्तं निर्मृज्याल्लेपभागिनाम् ॥
३।२१७अ[२०७अ]- आचम्यौदक्परावृत्य त्रिरायम्य शनैरसून् ।
३।२१७च्[२०७च्]- षड् ऋतूंश्च नमस्कुर्यात् पितॄनेव च मन्त्रवत् ॥
३।२१८अ[२०८अ]- उदकं निनयेत्शेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः ।
३।२१८च्[२०८च्]- अवजिघ्रेच्च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः ॥
३।२१९अ[२०९अ]- पिण्डेभ्यस्त्वल्पिकां मात्रां समादायानुपूर्वशः । [।पिण्डेभ्यः स्वल्पिकां]
३।२१९च्[२०९च्]- तानेव विप्रानासीनान् विधिवत् पूर्वमाशयेत् ॥
३।२२०अ[२१०अ]- ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेषामेव निर्वपेत् ।
३।२२०च्[२१०च्]- विप्रवद् वाऽपि तं श्राद्धे स्वकं पितरमाशयेत् ॥ [।श्राद्धं ]
३।२२१अ[२११अ]- पिता यस्य निवृत्तः स्याज् जीवेच्चापि पितामहः । [।पिता यस्य तु वृत्तः स्याज्]
३।२२१च्[२११च्]- पितुः स नाम सङ्कीर्त्य कीर्तयेत् प्रपितामहम् ॥
३।२२२अ[२१२अ]- पितामहो वा तत्श्राद्धं भुञ्जीतैत्यब्रवीन् मनुः ।
३।२२२च्[२१२च्]- कामं वा समनुज्ञातः स्वयमेव समाचरेत् ॥
३।२२३अ[२१३अ]- तेषां दत्त्वा तु हस्तेषु सपवित्रं तिलौदकम् ।
३।२२३च्[२१३च्]- तत्पिण्डाग्रं प्रयच्छेत स्वधैषामस्त्विति ब्रुवन् ॥ [।प्रयच्छेत् तु ]
३।२२४अ[२१४अ]- पाणिभ्यां तूपसङ्गृह्य स्वयमन्नस्य वर्धितम् । [।वर्द्धितम्]
३।२२४च्[२१४च्]- विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् शनकैरुपनिक्षिपेत् ॥
३।२२५अ[२१५अ]- उभयोर्हस्तयोर्मुक्तं यदन्नमुपनीयते ।
३।२२५च्[२१५च्]- तद् विप्रलुम्पन्त्यसुराः सहसा दुष्टचेतसः ॥
३।२२६अ[२१६अ]- गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयो दधि घृतं मधु ।
३।२२६च्[२१६च्]- विन्यसेत् प्रयतः पूर्वं भूमावेव समाहितः ॥
३।२२७अ[२१७अ]- भक्ष्यं भोज्यं च विविधं मूलानि च फलानि च ।
३।२२७च्[२१७च्]- हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥
३।२२८अ[२१८अ]- उपनीय तु तत् सर्वं शनकैः सुसमाहितः ।
३।२२८च्[२१८च्]- परिवेषयेत प्रयतो गुणान् सर्वान् प्रचोदयन् ॥
३।२२९अ[२१९अ]- नास्रमापातयेज् जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् ।
३।२२९च्[२१९च्]- न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत् ॥
३।२३०अ[२२०अ]- अस्रं गमयति प्रेतान् कोपोऽरीननृतं शुनः ।
३।२३०च्[२२०च्]- पादस्पर्शस्तु रक्षांसि दुष्कृतीनवधूननम् ॥
३।२३१अ[२२१अ]- यद् यद् रोचेत विप्रेभ्यस्तत् तद् दद्यादमत्सरः ।
३।२३१च्[२२१च्]- ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्यात् पितॄणामेतदीप्सितम् ॥
३।२३२अ[२२२अ]- स्वाध्यायं श्रावयेत् पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि ।
३।२३२च्[२२२च्]- आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च ॥
३।२३३अ[२२३अ]- हर्षयेद् ब्राह्मणांस्तुष्टो भोजयेच्च शनैःशनैः ।
३।२३३च्[२२३च्]- अन्नाद्येनासकृच्चैतान् गुणैश्च परिचोदयेत् ॥
३।२३४अ[२२४अ]- व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।
३।२३४च्[२२४च्]- कुतपं चासनं दद्यात् तिलैश्च विकिरेन् महीम् ॥
३।२३५अ[२२५अ]- त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ।
३।२३५च्[२२५च्]- त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम् ॥
३।२३६अ[२२६अ]- अत्युष्णं सर्वमन्नं स्याद् भुञ्जीरंस्ते च वाग्यताः ।
३।२३६च्[२२६च्]- न च द्विजातयो ब्रूयुर्दात्रा पृष्टा हविर्गुणान् ॥
३।२३७अ[२२७अ]- यावदुष्मा भवत्यन्नं यावदश्नन्ति वाग्यताः ।
३।२३७च्[२२७च्]- पितरस्तावदश्नन्ति यावन्नओक्ता हविर्गुणाः ॥
३।२३८अ[२२८अ]- यद् वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद् भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।
३।२३८च्[२२८च्]- सौपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते तद् वै रक्षांसि भुञ्जते ॥
३।२३९अ[२२९अ]- चाण्डालश्च वराहश्च कुक्कुटः श्वा तथैव च ।
३।२३९च्[२२९च्]- रजस्वला च षण्ढश्च नैक्षेरन्नश्नतो द्विजान् ॥
३।२४०अ[२३०अ]- होमे प्रदाने भोज्ये च यदेभिरभिवीक्ष्यते ।
३।२४०च्[२३०च्]- दैवे हविषि पित्र्ये वा तद् गच्छत्ययथातथम् ॥
३।२४१अ[२३१अ]- घ्राणेन सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः । [।शूकरो ]
३।२४१च्[२३१च्]- श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शेणावरवर्णजः ॥
३।२४२अ[२३२अ]- खञ्जो वा यदि वा काणो दातुः प्रेष्योऽपि वा भवेत् ।
३।२४२च्[२३२च्]- हीनातिरिक्तगात्रो वा तमप्यपनयेत् पुनः ॥
३।२४३अ[२३३अ]- ब्राह्मणं भिक्षुकं वाऽपि भोजनार्थमुपस्थितम् ।
३।२४३च्[२३३च्]- ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः शक्तितः प्रतिपूजयेत् ॥
३।२४४अ[२३४अ]- सार्ववर्णिकमन्नाद्यं संनीयाप्लाव्य वारिणा ।
३।२४४च्[२३४च्]- समुत्सृजेद् भुक्तवतामग्रतो विकिरन् भुवि ॥
३।२४५अ[२३५अ]- असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोषिताम् ।
३।२४५च्[२३५च्]- उच्छिष्टं भागधेयं स्याद् दर्भेषु विकिरश्च यः ॥
३।२४६अ[२३६अ]- उच्छेषणां भूमिगतमजिह्मस्याशठस्य च ।
३।२४६च्[२३६च्]- दासवर्गस्य तत् पित्र्ये भागधेयं प्रचक्षते ॥
३।२४७अ[२३७अ]- आसपिण्डक्रियाकर्म द्विजातेः संस्थितस्य तु ।
३।२४७च्[२३७च्]- अदैवं भोजयेत्श्राद्धं पिण्डमेकं च निर्वपेत् ॥
३।२४८अ[२३८अ]- सहपिण्डक्रियायां तु कृतायामस्य धर्मतः ।
३।२४८च्[२३८च्]- अनयैवावृता कार्यं पिण्डनिर्वपनं सुतैः ॥
३।२४९अ[२३९अ]- श्राद्धं भुक्त्वा य उच्छिष्टं वृषलाय प्रयच्छति ।
३।२४९च्[२३९च्]- स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाक्षिराः ॥
३।२५०अ[२४०अ]- श्राद्धभुग् वृषलीतल्पं तदहर्योऽधिगच्छति ।
३।२५०च्[२४०च्]- तस्याः पुरीषे तं मासं पितरस्तस्य शेरते ॥
३।२५१अ[२४१अ]- पृष्ट्वा स्वदितमित्येवं तृप्तानाचामयेत् ततः ।
३।२५१च्[२४१च्]- आचान्तांश्चानुजानीयादभितो रम्यतामिति ॥
३।२५२अ[२४२अ]- स्वधाऽस्त्वित्येव तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम् ।
३।२५२च्[२४२च्]- स्वधाकारः परा ह्याषीः सर्वेषु पितृकर्मसु ॥
३।२५३अ[२४३अ]- ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेषं निवेदयेत् ।
३।२५३च्[२४३च्]- यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्ततो द्विजैः ॥
३।२५४अ[२४४अ]- पित्र्ये स्वदितमित्येव वाच्यं गोष्ठे तु सुशृतम् ।
३।२५४च्[२४४च्]- सम्पन्नमित्यभ्युदये दैवे रुचितमित्यपि ॥ [।सम्पन्नम्]
३।२५५अ[२४५अ]- अपराह्णस्तथा दर्भा वास्तुसम्पादनं तिलाः । [।सम्पादनं]
३।२५५च्[२४५च्]- सृष्टिर्मृष्टिर्द्विजाश्चाग्र्याः श्राद्धकर्मसु सम्पदः ॥
३।२५६अ[२४६अ]- दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्णो हविष्याणि च सर्वशः ।
३।२५६च्[२४६च्]- पवित्रं यच्च पूर्वोक्तं विज्ञेया हव्यसम्पदः ॥
३।२५७अ[२४७अ]- मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यच्चानुपस्कृतम् ।
३।२५७च्[२४७च्]- अक्सारलवणं चैव प्रकृत्या हविरुच्यते ॥
३।२५८अ[२४८अ]- विसृज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु नियतो वाग्यतः शुचिः । [।विसर्ज्य ब्राह्मनांस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम्]
३।२५८च्[२४८च्]- दक्षिणां दिशमाकाङ्क्षन् याचेतैमान् वरान् पितॄन् ॥
३।२५९अ[२४९अ]- दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च ।
३।२५९च्[२४९च्]- श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥
३।२६०अ[२५०अ]- एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम् ।
३।२६०च्[२५०च्]- गां विप्रमजमग्निं वा प्राशयेदप्सु वा क्षिपेत् ॥
३।२६१अ[२५१अ]- पिण्डनिर्वपणं के चित् परस्तादेव कुर्वते ।
३।२६१च्[२५१च्]- वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वा ॥
३।२६२अ[२५२अ]- पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा ।
३।२६२च्[२५२च्]- मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् सम्यक् सुतार्थिनी ॥
३।२६३अ[२५३अ]- आयुष्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् ।
३।२६३च्[२५३च्]- धनवन्तं प्रजावन्तं सात्त्विकं धार्मिकं तथा ॥
३।२६४अ[२५४अ]- प्रक्षाल्य हस्तावाचाम्य ज्ञातिप्रायं प्रकल्पयेत् ।
३।२६४च्[२५४च्]- ज्ञातिभ्यः सत्कृतं दत्त्वा बान्धवानपि भोजयेत् ॥ [।दत्वा]
३।२६५अ[२५५अ]- उच्छेषणं तु तत् तिष्ठेद् यावद् विप्रा विसर्जिताः । [क्:यत् तिष्ठेद् ]
३।२६५च्[२५५च्]- ततो गृहबलिं कुर्यादिति धर्मो व्यवस्थितः ॥
३।२६६अ[२५६अ]- हविर्यच्चिररात्राय यच्चानन्त्याय कल्पते ।
३।२६६च्[२५६च्]- पितृभ्यो विधिवद् दत्तं तत् प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥
३।२६७अ[२५७अ]- तिलैर्व्रीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा ।
३।२६७च्[२५७च्]- दत्तेन मासं तृप्यन्ति विधिवत् पितरो नृणाम् ॥
३।२६८अ[२५८अ]- द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेन तु ।
३।२६८च्[२५८च्]- औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पञ्च वै ॥
३।२६९अ[२५९अ]- षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै ।
३।२६९च्[२५९च्]- अष्टावेनस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु ॥ [ऽइणेयमांसेन ]
३।२७०अ[२६०अ]- दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः ।
३।२७०च्[२६०च्]- शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु ॥
३।२७१अ[२६१अ]- संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च । [।संवत्सरे ]
३।२७१च्[२६१च्]- वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥
३।२७२अ[२६२अ]- कालशाकं महाशल्काः खङ्गलोहामिषं मधु ।
३।२७२च्[२६२च्]- आनन्त्यायैव कल्प्यन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः ॥
३।२७३अ[२६३अ]- यत् किं चिन् मधुना मिश्रं प्रदद्यात् तु त्रयोदशीम् ।
३।२७३च्[२६३च्]- तदप्यक्षयमेव स्याद् वर्षासु च मघासु च ॥
३।२७४अ[२६४अ]- अपि नः स कुले भूयाद् यो नो दद्यात् त्रयोदशीम् ।
३।२७४च्[२६४च्]- पायसं मधुसर्पिर्भ्यां प्राक् छाये कुञ्जरस्य च ॥
३।२७५अ[२६५अ]- यद् यद् ददाति विधिवत् सम्यक् श्रद्धासमन्वितः ।
३।२७५च्[२६५च्]- तत् तत् पितॄणां भवति परत्रानन्तमक्षयम् ॥
३।२७६अ[२६६अ]- कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।
३।२७६च्[२६६च्]- श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथैतराः ॥
३।२७७अ[२६७अ]- युक्षु कुर्वन् दिनर्क्षेषु सर्वान् कामान् समश्नुते ।
३।२७७च्[२६७च्]- अयुक्षु तु पितॄन् सर्वान् प्रजां प्राप्नोति पुष्कलाम् ॥
३।२७८अ[२६८अ]- यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद् विशिष्यते ।
३।२७८च्[२६८च्]- तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्णादपराह्णो विशिष्यते ॥
३।२७९अ[२६९अ]- प्राचीनावीतिना सम्यगपसव्यमतन्द्रिणा ।
३।२७९च्[२६९च्]- पित्र्यमानिधनात् कार्यं विधिवद् दर्भपाणिना ॥
३।२८०अ[२७०अ]- रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्तिता हि सा ।
३।२८०च्[२७०च्]- संध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरौदिते ॥
३।२८१अ[२७१अ]- अनेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्यैह निर्वपेत् ।
३।२८१च्[२७१च्]- हेमन्तग्रीष्मवर्षासु पाञ्चयज्ञिकमन्वहम् ॥
३।२८२अ[२७२अ]- न पैतृयज्ञियो होमो लौकिकेऽग्नौ विधीयते ।
३।२८२च्[२७२च्]- न दर्शेन विना श्राद्धमाहिताग्नेर्द्विजन्मनः ॥
३।२८३अ[२७३अ]- यदेव तर्पयत्यद्भिः पितॄन् स्नात्वा द्विजोत्तमः ।
३।२८३च्[२७३च्]- तेनैव कृत्स्नमाप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम् ॥
३।२८४अ[२७४अ]- वसून् वदन्ति तु पितॄन् रुद्रांश्चैव पितामहान् ।
३।२८४च्[२७४च्]- प्रपितामहांस्तथाऽदित्यान् श्रुतिरेषा सनातनी ॥
३।२८५अ[२७५अ]- विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं वाऽमृतभोजनः ।
३।२८५च्[२७५च्]- विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथाऽमृतम् ॥
३।२८६अ[२७६अ]- एतद् वोऽभिहितं सर्वं विधानं पाञ्चयज्ञिकम् ।
३।२८६च्[२७६च्]- द्विजातिमुख्यवृत्तीनां विधानं श्रूयतामिति ॥
अध्याय ४
४।०१अ- चतुर्थमायुषो भागमुषित्वाऽद्यं गुरौ द्विजाः ।
४।०१च्- द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥
४।०२अ- अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः ।
४।०२च्- या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेदनापदि ॥
४।०३अ- यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितैः ।
४।०३च्- अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसञ्चयम् ॥
४।०४अ- ऋतामृताभ्यां जीवेत् तु मृतेन प्रमृतेन वा ।
४।०४च्- सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदा चन ॥
४।०५अ- ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् ।
४।०५च्- मृतं तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥
४।०६अ- सत्यानृतं तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते ।
४।०६च्- सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात् तां परिवर्जयेत् ॥
४।०७अ- कुसूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा ।
४।०७च्- त्र्यहेहिको वाऽपि भवेदश्वस्तनिक एव वा ॥
४।०८अ- चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् ।
४।०८च्- ज्यायान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः ॥
४।०९अ- षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते ।
४।०९च्- द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्त्रेण जीवति ॥
४।१०अ- वर्तयंश्च शिलौञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः ।
४।१०च्- इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत् सदा ॥
४।११अ- न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथं चन ।
४।११च्- अजिह्मामशथां शुद्धां जीवेद् ब्राह्मणजीविकाम् ॥
४।१२अ- संतोषं परमास्थाय सुखार्थी संयतो भवेत् ।
४।१२च्- संतोषमूलं हि सुखं दुःखमूलं विपर्ययः ॥
४।१३अ- अतोऽन्यतमया वृत्त्या जीवंस्तु स्नातको द्विजः ।
४।१३च्- स्वर्गायुष्ययशस्यानि व्रताणीमानि धारयेत् ॥ [।स्वर्ग्यायुष्य ]
४।१४अ- वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।
४।१४च्- तद् हि कुर्वन् यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम् ॥
४।१५अ- नैहेतार्थान् प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कर्मणा ।
४।१५च्- न विद्यमानेष्वर्थेषु नार्त्यामपि यतस्ततः ॥ [अ कल्पमानेष्वर्थेषु ]
४।१६अ- इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः ।
४।१६च्- अतिप्रसक्तिं चैतेषां मनसा संनिवर्तयेत् ॥
४।१७अ- सर्वान् परित्यजेदर्थान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः ।
४।१७च्- यथा तथाऽध्यापयंस्तु सा ह्यस्य कृतकृत्यता ॥
४।१८अ- वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च ।
४।१८च्- वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेदिह ॥
४।१९अ- बुद्धिवृद्धिकराण्याशु धन्यानि च हितानि च ।
४।१९च्- नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान् ॥
४।२०अ- यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति ।
४।२०च्- तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥
४।२१अ- ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञं च सर्वदा ।
४।२१च्- नृयज्ञं पितृयज्ञं च यथाशक्ति न हापयेत् ॥
४।२२अ- एतानेके महायज्ञान् यज्ञशास्त्रविदो जनाः ।
४।२२च्- अनीहमानाः सततमिन्द्रियेष्वेव जुह्वति ॥
४।२३अ- वाच्येके जुह्वति प्राणं प्राणे वाचं च सर्वदा ।
४।२३च्- वाचि प्राणे च पश्यन्तो यज्ञनिर्वृत्तिमक्षयाम् ॥
४।२४अ- ज्ञानेनैवापरे विप्रा यजन्त्येतैर्मखैः सदा । [। यजन्ते तैर्मखैः सदा]
४।२४च्- ज्ञानमूलां क्रियामेषां पश्यन्तो ज्ञानचक्षुषा ॥
४।२५अ- अग्निहोत्रं च जुहुयादाद्यन्ते द्युनिशोः सदा ।
४।२५च्- दर्शेन चार्धमासान्ते पौर्णमासेन चैव हि ॥
४।२६अ- सस्यान्ते नवसस्येष्ट्या तथार्तुअन्ते द्विजोऽध्वरैः ।
४।२६च्- पशुना त्वयनस्यादौ समान्ते सौमिकैर्मखैः ॥ [ऽयनान्ते तु समांते]
४।२७अ- नानिष्ट्वा नवसस्येष्ट्या पशुना चाग्निमान् द्विजः ।
४।२७च्- नवान्नमद्यात्मांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः ॥
४।२८अ- नवेनानर्चिता ह्यस्य पशुहव्येन चाग्नयः ।
४।२८च्- प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगर्धिनः ॥
४।२९अ- आसनाशनशय्याभिरद्भिर्मूलफलेन वा ।
४।२९च्- नास्य कश्चिद् वसेद् गेहे शक्तितोऽनर्चितोऽतिथिः ॥
४।३०अ- पाषण्डिनो विकर्मस्थान् बैडालव्रतिकान् शठान् ।
४।३०च्- हैतुकान् बकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ॥
४।३१अ- वेदविद्याव्रतस्नातांश्रोत्रियान् गृहमेधिनः ।
४।३१च्- पूजयेद् हव्यकव्येन विपरीतांश्च वर्जयेत् ॥
४।३२अ- शक्तितोऽपचमानेभ्यो दातव्यं गृहमेधिना ।
४।३२च्- संविभागश्च भूतेभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः ॥
४।३३अ- राजतो धनमन्विच्छेत् संसीदन् स्नातकः क्षुधा ।
४।३३च्- याज्यान्तेवासिनोर्वाऽपि न त्वन्यत इति स्थितिः ॥
४।३४अ- न सीदेत् स्नातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथं चन ।
४।३४च्- न जीर्णमलवद्वासा भवेच्च विभवे सति ॥
४।३५अ- कॢप्तकेशनखश्मश्रुर्दान्तः शुक्लाम्बरः शुचिः ।
४।३५च्- स्वाध्याये चैव युक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च ॥
४।३६अ- वैणवीं धारयेद् यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ।
४।३६च्- यज्ञोपवीतं वेदं च शुभं रौक्मे च कुण्डले ॥
४।३७अ- नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदा चन ।
४।३७च्- नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ॥
४।३८अ- न लङ्घयेद् वत्सतन्त्रीं न प्रधावेच्च वर्षति ।
४।३८च्- न चोदके निरीक्षेत स्वरूपमिति धारणा ॥
४।३९अ- मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम् ।
४।३९च्- प्रदक्षिणानि कुर्वीत प्रज्ञातांश्च वनस्पतीन् ॥
४।४०अ- नोपगच्छेत् प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्तवदर्शने ।
४।४०च्- समानशयने चैव न शयीत तया सह ॥
४।४१अ- रजसाऽभिप्लुतां नारीं नरस्य ह्युपगच्छतः ।
४।४१च्- प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रहीयते ॥
४।४२अ- तां विवर्जयतस्तस्य रजसा समभिप्लुताम् ।
४।४२च्- प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रवर्धते ॥
४।४३अ- नाश्नीयाद् भार्यया सार्धं नैनामीक्षेत चाश्नतीम् ।
४।४३च्- क्षुवतीं जृम्भमाणां वा न चासीनां यथासुखम् ॥
४।४४अ- नाञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे न चाभ्यक्तामनावृताम् ।
४।४४च्- न पश्येत् प्रसवन्तीं च तेजस्कामो द्विजोत्तमः ॥
४।४५अ- नान्नमद्यादेकवासा न नग्नः स्नानमाचरेत् ।
४।४५च्- न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न गोव्रजे ॥
४।४६अ- न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते ।
४।४६च्- न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदा चन ॥
४।४७अ- न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्नपि न स्थितः ।
४।४७च्- न नदीतीरमासाद्य न च पर्वतमस्तके ॥
४।४८अ- वायुअग्निविप्रमादित्यमपः पश्यंस्तथैव गाः ।
४।४८च्- न कदा चन कुर्वीत विण्मूत्रस्य विसर्जनम् ॥
ख़्४।४९अ[५०अ]- तिरस्कृत्योच्चरेत् काष्ठलोष्ठपत्रतृणादिना । [।तृणादि च]
ख़्४।४९च्[५०च्]- नियम्य प्रयतो वाचं संवीताङ्गोऽवगुण्ठितः ॥
ख़्४।५०अ[५१अ]- मूत्रोच्चारसमुत्सर्गं दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ।
ख़्४।५०च्[५१च्]- दक्षिणाऽभिमुखो रात्रौ संध्यायोश्च यथा दिवा ॥
ख़्४।५१अ[५२अ]- छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः ।
ख़्४।५१च्[५२च्]- यथासुखमुखः कुर्यात् प्राणबाधभयेषु च ॥
ख़्४।५२अ[४९अ]- प्रत्यग्निं प्रतिसूर्यं च प्रतिसोमोदकद्विजम् ।
ख़्४।५२च्[४९च्]- प्रतिगु प्रतिवातं च प्रज्ञा नश्यति मेहतः ॥ [क्:प्रतिगां प्रतिवातं]
४।५३अ- नाग्निं मुखेनोपधमेन्नग्नां नैक्षेत च स्त्रियम् ।
४।५३च्- नामेध्यं प्रक्षिपेदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ॥
४।५४अ- अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमभिलङ्घयेत् ।
४।५४च्- न चैनं पादतः कुर्यान्न प्राणाबाधमाचरेत् ॥
४।५५अ- नाश्नीयात् संधिवेलायां न गच्छेन्नापि संविशेत् । [
४।५५च्- न चैव प्रलिखेद् भूमिं नात्मनोऽपहरेत् स्रजम् ॥
४।५६अ- नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् ।
४।५६च्- अमेध्यलिप्तमन्यद् वा लोहितं वा विषाणि वा ।
४।५७अ- नैकः सुप्यात्शून्यगेहे न श्रेयांसं प्रबोधयेत् । [शून्यगृहे स्वप्यान्]
४।५७च्- नोदक्ययाऽभिभाषेत यज्ञं गच्छेन्न चावृतः ॥
४।५८अ- अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च संनिधौ ।
४।५८च्- स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥
४।५९अ- न वारयेद् गां धयन्तीं न चाचक्षीत कस्य चित् ।
४।५९च्- न दिवीन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्य चिद् दर्शयेद् बुधः ॥
४।६०अ- नाधर्मिके वसेद् ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् ।
४।६०च्- नैकः प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्वते वसेत् ॥
४।६१अ- न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते ।
४।६१च्- न पाषण्डिगणाक्रान्ते नोपस्षृटेऽन्त्यजैर्नृभिः ॥
४।६२अ- न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत् ॥
४।६२च्- नातिप्रगे नातिसायं न सायं प्रातराशितः ॥
४।६३अ- न कुर्वीत वृथाचेष्टां न वार्यञ्जलिना पिबेत् ।
४।६३च्- नोत्सङ्गे भक्षयेद् भक्ष्यान्न जातु स्यात् कुतूहली ॥
४।६४अ- न नृत्येदथ वा गायेन्न वादित्राणि वादयेत् । [अ नृत्येन्नैव गायेच्च न वादित्राणि वादयेत्)]
४।६४च्- नास्फोटयेन्न च क्ष्वेडेन्न च रक्तो विरावयेत् ॥ [अ च रक्तो विरोधयेत्]
४।६५अ- न पादौ धावयेत् कांस्ये कदा चिदपि भाजने ।
४।६५च्- न भिन्नभाण्डे भुञ्जीत न भावप्रतिदूषिते ॥
४।६६अ- उपानहौ च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् ।
४।६६च्- उपवीतमलङ्कारं स्रजं करकमेव च ॥
४।६७अ- नाविनीतैर्भजेद् धुर्यैर्न च क्षुध्व्याधिपीडितैः । [आविनीतैर्व्रजेद्)]
४।६७च्- न भिन्नशृङ्गाक्षिखुरैर्न वालधिविरूपितैः ॥
४।६८अ- विनीतैस्तु व्रजेन्नित्यमाशुगैर्लक्षणान्वितैः ।
४।६८च्- वर्णरूपोपसम्पन्नैः प्रतोदेनातुदन् भृशम् ॥ [।प्रतोदेनाक्षिपन्]
४।६९अ- बालातपः प्रेतधूमो वर्ज्यं भिन्नं तथाऽसनम् ।
४।६९च्- न छिन्द्यान्नखरोमाणि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान् ॥ [अ च्छिन्द्यान्]
४।७०अ- न मृत्लोष्ठं च मृद्नीयान्न छिन्द्यात् करजैस्तृणम् । [ॅह्छिन्द्यात्]
४।७०च्- न कर्म निष्फलं कुर्यान्नायत्यामसुखोदयम् ॥
४।७१अ- लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ।
४।७१च्- स विनाशं व्रजत्याशु सूचकाऽशुचिरेव च ॥ [।सूचकोऽशुचिरेव च]
४।७२अ- न विगर्ह्य कथां कुर्याद् बहिर्माल्यं न धारयेत् । [। न विगृह्य कथां कुर्याद्]
४।७२च्- गवां च यानं पृष्ठेन सर्वथैव विगर्हितम् ॥
४।७३अ- अद्वारेण च नातीयाद् ग्रामं वा वेश्म वाऽवृतम् ।
४।७३च्- रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ॥
४।७४अ- नाक्षैर्दीव्येत् कदा चित् तु स्वयं नोपानहौ हरेत् ।
४।७४च्- शयनस्थो न भुञ्जीत न पाणिस्थं न चासने ॥
४।७५अ- सर्वं च तिलसंबद्धं नाद्यादस्तमिते रवौ ।
४।७५च्- न च नग्नः शयीतैह न चोच्छिष्टः क्व चिद् व्रजेत् ॥
४।७६अ- आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् ।
४।७६च्- आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥
४।७७अ- अचक्षुर्विषयं दुर्गं न प्रपद्येत कर्हि चित् ।
४।७७च्- न विण्मूत्रमुदीक्षेत न बाहुभ्यां नदीं तरेत् ॥
४।७८अ- अधितिष्ठेन्न केशांस्तु न भस्मास्थिकपालिकाः ।
४।७८च्- न कार्पासास्थि न तुषान् दीर्घमायुर्जिजीविषुः ॥
४।७९अ- न संवसेच्च पतितैर्न चाण्डालैर्न पुल्कसैः ।
४।७९च्- न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः ॥
४।८०अ- न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् ।
४।८०च्- न चास्योपदिशेद् धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत् ॥
४।८१अ- यो ह्यस्य धर्ममाचष्टे यश्चैवादिशति व्रतम् ।
४।८१च्- सोऽसंवृतं नाम तमः सह तेनैव मज्जति ॥
४।८२अ- न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः ।
४।८२च्- न स्पृशेच्चैतदुच्छिष्टो न च स्नायाद् विना ततः ॥
४।८३अ- केशग्रहान् प्रहारांश्च शिरस्येतान् विवर्जयेत् ।
४।८३च्- शिरःस्नातश्च तैलेन नाङ्गं किं चिदपि स्पृशेत् ॥
४।८४अ- न राज्ञः प्रतिगृह्णीयादराजन्यप्रसूतितः ।
४।८४च्- सूनाचक्रध्वजवतां वेशेनैव च जीवताम् ॥
४।८५अ- दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः ।
४।८५च्- दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥
४।८६अ- दश सूणासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः ।
४।८६च्- तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस्तस्य प्रतिग्रहः ॥
४।८७अ- यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्यौच्छास्त्रवर्तिनः ।
४।८७च्- स पर्यायेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम् ॥
४।८८अ- तामिस्रमन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ ।
४।८८च्- नरकं कालसूत्रं च महानरकमेव च ॥
४।८९अ- सञ्जीवनं महावीचिं तपनं सम्प्रतापनम् ।
४।८९च्- संहातं च सकाकोलं कुड्मलं प्रतिमूर्तिकम् ॥ [।पूतिमृत्तिकं ]
४।९०अ- लोहशङ्कुं ऋजीषं च पन्थानं शाल्मलीं नदीम् ।
४।९०च्- असिपत्रवनं चैव लोहदारकमेव च ॥
४।९१अ- एतद् विदन्तो विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ।
४।९१च्- न राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति प्रेत्य श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः ॥
४।९२अ- ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् ।
४।९२च्- कायक्लेशांश्च तन्मूलान् वेदतत्त्वार्थमेव च ॥
४।९३अ- उत्थायावश्यकं कृत्वा कृतशौचः समाहितः ।
४।९३च्- पूर्वां संध्यां जपंस्तिष्ठेत् स्वकाले चापरां चिरम् ॥ [
४।९४अ- ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद् दीर्घमायुरवाप्नुयुः ।
४।९४च्- प्रज्ञां यशश्च कीर्तिं च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥
४।९५अ- श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाऽप्युपाकृत्य यथाविधि ।
४।९५च्- युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान् विप्रोऽर्धपञ्चमान् ॥
४।९६अ- पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिरुत्सर्जनं द्विजः ।
४।९६च्- माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्णे प्रथमेऽहनि ॥
४।९७अ- यथाशास्त्रं तु कृत्वैवमुत्सर्गं छन्दसां बहिः ।
४।९७च्- विरमेत् पक्षिणीं रात्रिं तदेवैकमहर्निशम् ॥
४।९८अ- अत ऊर्ध्वं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत् ।
४।९८च्- वेदाङ्गानि च सर्वाणि कृष्णपक्षेषु सम्पठेत् ॥
४।९९अ- नाविस्पष्टमधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ ।
४।९९च्- न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत् ॥
४।१००अ- यथोदितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत् ।
४।१००च्- ब्रह्म छन्दस्कृतं चैव द्विजो युक्तो ह्यनापदि ॥
४।१०१अ- इमान्नित्यमनध्यायानधीयानो विवर्जयेत् ।
४।१०१च्- अध्यापनं च कुर्वाणः शिष्याणां विधिपूर्वकम् ॥
४।१०२अ- कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांसुसमूहने ।
४।१०२च्- एतौ वर्षास्वनध्यायावध्यायज्ञाः प्रचक्षते ॥
४।१०३अ- विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च सम्प्लवे ।
४।१०३च्- आकालिकमनध्यायमेतेषु मनुरब्रवीत् ॥
४।१०४अ- एतांस्त्वभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृताग्निषु ।
४।१०४च्- तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने ॥
४।१०५अ- निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने ।
४।१०४च्- एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायान् ऋतावपि ॥
४।१०६अ- प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिःस्वने ।
४।१०६च्- सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा ॥
४।१०७अ- नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च ।
४।१०७च्- धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च सर्वदा ॥ [।सर्वशः ]
४।१०८अ- अन्तर्गतशवे ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ ।
४।१०८च्- अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च ॥
४।१०९अ- उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रस्य विसर्जने ।
४।१०९च्- उच्छिष्टः श्राद्धभुक् चैव मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥
४।११०अ- प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् । [एकोद्दिष्टनिकेतनम्]
४।११०च्- त्र्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके ॥
४।१११अ- यावदेकानुदिष्टस्य गन्धो लेपश्च तिष्ठति ।
४।१११च्- विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत् ॥
४।११२अ- शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् ।
४।११२च्- नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च ॥
४।११३अ- नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरेव चोभयोः ।
४।११३च्- अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णमास्य्ऽष्टकासु च ॥
४।११४अ- अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशी ।
४।११४च्- ब्रह्माष्टकपौर्णमास्यौ तस्मात् ताः परिवर्जयेत् ॥
४।११५अ- पांसुवर्षे दिशां दाहे गोमायुविरुते तथा ।
४।११५च्- श्वखरोष्ट्रे च रुवति पङ्क्तो च न पठेद् द्विजः ॥
४।११६अ- नाधीयीत श्मशानान्ते ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा ।
४।११६च्- वसित्वा मैथुनं वासः श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च ॥
४।११७अ- प्राणि वा यदि वाऽप्राणि यत् किं चित्श्राद्धिकं भवेत् ।
४।११७च्- तदालभ्याप्यनध्यायः पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृतः ??॥
४।११८अ- चोरैरुपद्रुते ग्रामे संभ्रमे चाग्निकारिते । ][ॅहोरैरुपप्लुते, संभ्रमे]
४।११८च्- आकालिकमनध्यायं विद्यात् सर्वाद्भुतेषु च ॥
४।११९अ- उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतम् ।
४।११९च्- अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्तासु च रात्रिषु ॥
४।१२०अ- नाधीयीताश्वमारूढो न वृक्षं न च हस्तिनम् ।
४।१२०च्- न नावं न खरं नोष्ट्रं नैरिणस्थो न यानगः ॥
४।१२१अ- न विवादे न कलहे न सेनायां न सङ्गरे ।
४।१२१च्- न भुक्तमात्रे नाजीर्णे न वमित्वा न शुक्तके ॥
४।१२२अ- अतिथिं चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम् ।
४।१२२च्- रुधिरे च स्रुते गात्रात्शस्त्रेण च परिक्षते ॥
४।१२३अ- सामध्वनावृग्यजुषी नाधीयीत कदा चन ।
४।१२३च्- वेदस्याधीत्य वाऽप्यन्तमारण्यकमधीत्य च ॥
४।१२४अ- ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस्तु मानुषः ।
४।१२४च्- सामवेदः स्मृतः पित्र्यस्तस्मात् तस्याशुचिर्ध्वनिः ॥
४।१२५अ- एतद् विद्वन्तो ??विद्वांसस्त्रयीनिष्कर्षमन्वहम् ।
४।१२५च्- क्रमतः पूर्वमभ्यस्य पश्चाद् वेदमधीयते ॥
४।१२६अ- पशुमण्डूकमार्जारश्वसर्पनकुलाखुभिः ।
४।१२६च्- अन्तरागमने विद्यादनध्यायमहर्निशम् ॥
४।१२७अ- द्वावेव वर्जयेन्नित्यमनध्यायौ प्रयत्नतः ।
४।१२७च्- स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धमात्मानं चाशुचिं द्विजः ॥
४।१२८अ- अमावास्यामष्टमीं च पौर्णमासीं चतुर्दशीम् ।
४।१२८च्- ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यर्तौ स्नातको द्विजः ॥
४।१२९अ- न स्नानमाचरेद् भुक्त्वा नातुरो न महानिशि ।
४।१२९च्- न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये ॥
४।१३०अ- देवतानां गुरो राज्ञः स्नातकाचार्ययोस्तथा ।
४।१३०च्- नाक्रामेत् कामतश्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च ॥
४।१३१अ- मध्यंदिनेऽर्धरात्रे च श्राद्धं भुक्त्वा च सामिषम् ।
४।१३१च्- संध्ययोरुभयोश्चैव न सेवेत चतुष्पथम् ॥
४।१३२अ- उद्वर्तनमपस्नानं विण्मूत्रे रक्तमेव च ।
४।१३२च्- श्लेश्मनिष्ठ्यूतवान्तानि नाधितिष्ठेत् तु कामतः ॥
४।१३३अ- वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिणः ।
४।१३३च्- अधार्मिकं तस्करं च परस्यैव च योषितम् ॥
४।१३४अ- न हीदृशमनायुष्यं लोके किं चन विद्यते ।
४।१३४च्- यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् ॥
४।१३५अ- क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
४।१३५च्- नावमन्येत वै भूष्णुः कृशानपि कदा चन ॥
४।१३६अ- एतत् त्रयं हि पुरुषं निर्दहेदवमानितम् ।
४।१३६च्- तस्मादेतत् त्रयं नित्यं नावमन्येत बुद्धिमान् ॥
४।१३७अ- नात्मानमवमन्येत पुर्वाभिरसमृद्धिभिः ।
४।१३७च्- आ मृत्योः श्रियमन्विच्छेन्नैनां मन्येत दुर्लभाम् ॥
४।१३८अ- सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ।
४।१३८च्- प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥
४।१३९अ- भद्रं भद्रमिति ब्रूयाद् भद्रमित्येव वा वदेत् ।
४।१३९च्- शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात् केन चित् सह ॥
४।१४०अ- नातिकल्यं नातिसायं नातिमध्यंदिने स्थिते ।
४।१४०च्- नाज्ञातेन समं गच्छेन्नैको न वृषलैः सह ॥
४।१४१अ- हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् विद्याहीनान् वयोऽधिकान् । [।वयो’अतिगान्]
४।१४१च्- रूपद्रविणहीनांश्च जातिहीनांश्च नाक्षिपेत् ॥ [ रूपद्रव्यहीनांश्च]
४।१४२अ- न स्पृशेत् पाणिनोच्छिष्टो विप्रो गोब्राह्मणानलाण् ।
४।१४२च्- न चापि पश्येदशुचिः सुस्थो ज्योतिर्गणान् दिवा ॥ [।स्वस्थो ज्योतिर्गणान् दिवि]
४।१४३अ- स्पृष्ट्वैतानशुचिर्नित्यमद्भिः प्राणानुपस्पृशेत् ।
४।१४३च्- गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितलेन तु ॥
४।१४४अ- अनातुरः स्वानि खानि न स्पृशेदनिमित्ततः ।
४।१४४च्- रोमाणि च रहस्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥
४।१४५अ- मङ्गलाचारयुक्तः स्यात् प्रयतात्मा जितेन्द्रियः ।
४।१४५च्- जपेच्च जुहुयाच्चैव नित्यमग्निमतन्द्रितः ॥
४।१४६अ- मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् ।
४।१४६च्- जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते ॥
४।१४७अ- वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं यथाकालमतन्द्रितः । [।वेदमेव जपेन्]
४।१४७च्- तं ह्यस्याहुः परं धर्ममुपधर्मोऽन्य उच्यते ॥
४।१४८अ- वेदाभ्यासेन सततं शौचेन तपसैव च ।
४।१४८च्- अद्रोहेण च भूतानां जातिं स्मरति पौर्विकीम् ॥
४।१४९अ- पौर्विकीं संस्मरन् जातिं ब्रह्मैवाभ्यस्यते पुनः । [।द्विजः]
४।१४९च्- ब्रह्माभ्यासेन चाजस्रमनन्तं सुखमश्नुते ॥
४।१५०अ- सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात् पर्वसु नित्यशः । [।सावित्रान् शान्तिहोमांश्]
४।१५०च्- पितॄंश्चैवाष्टकास्वर्चेन्नित्यमन्वष्टकासु च ॥
४।१५१अ- दूरादावसथान् मूत्रं दूरात् पादावसेचनम् ।
४।१५१च्- उच्छिष्टान्ननिषेकं च दूरादेव समाचरेत् ॥
४।१५२अ- मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् ।
४।१५२च्- पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ॥
४।१५३अ- दैवतान्यभिगच्छेत् तु धार्मिकांश्च द्विजोत्तमान् ।
४।१५३च्- ईश्वरं चैव रक्षार्थं गुरूनेव च पर्वसु ।
४।१५४अ- अभिवादयेद् वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वकम् ।
४।१५४च्- कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात् ॥
४।१५५अ- श्रुतिस्मृत्योदितं सम्यग़् निबद्धं स्वेषु कर्मसु ।
४।१५५च्- धर्ममूलं निषेवेत सदाचारमतन्द्रितः ॥
४।१५६अ- आचारात्लभते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः ।
४।१५६च्- आचाराद् धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥
४।१५७अ- दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः ।
४।१५७च्- दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥
४।१५८अ- सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः ।
४।१५८च्- श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥
४।१५९अ- यद् यत् परवशं कर्म तत् तद् यत्नेन वर्जयेत् ॥
४।१५९च्- यद् यदात्मवशं तु स्यात् तत् तत् सेवेत यत्नतः ।
४।१६०अ- सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् ।
४।१६०च्- एतद् विद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥
४।१६१अ- यत् कर्म कुर्वतोऽस्य स्यात् परितोषोऽन्तरात्मनः ।
४।१६१च्- तत् प्रयत्नेन कुर्वीत विपरीतं तु वर्जयेत् ॥
४।१६२अ- आचार्यं च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् ।
४।१६२च्- न हिंस्याद् ब्राह्मणान् गाश्च सर्वांश्चैव तपस्विनः ॥
४।१६३अ- नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् ।
४।१६३च्- द्वेषं दम्भं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ह्ण्यं च वर्जयेत् ॥ [।द्वेषं स्तम्भं च]
४।१६४अ- परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रुद्धो नैनं निपातयेत् ।
४।१६४च्- अन्यत्र पुत्रात्शिष्याद् वा शिष्ट्यर्थं ताडयेत् तु तौ ॥
४।१६५अ- ब्राह्मणायावगुर्यैव द्विजातिर्वधकाम्यया ??।
४।१६५च्- शतं वर्षाणि तामिस्रे नरके परिवर्तते ॥
४।१६६अ- ताडयित्वा तृणेनापि संरम्भात्मतिपूर्वकम् ।
४।१६६च्- एकविंशतीमाजातीः पापयोनिषु जायते ॥
४।१६७अ- अयुध्यमानस्योत्पाद्य ब्राह्मणस्यासृगङ्गतः ।
४।१६७च्- दुःखं सुमहदाप्नोति प्रेत्याप्राज्ञतया नरः ॥
४।१६८अ- शोणितं यावतः पांसून् सङ्गृह्णाति महीतलात् ।
४।१६८च्- तावतोऽब्दानमुत्रान्यैः शोणितोत्पादकोऽद्यते ॥
४।१६९अ- न कदा चिद् द्विजे तस्माद् विद्वानवगुरेदपि ।
४।१६९च्- न ताडयेत् तृणेनापि न गात्रात् स्रावयेदसृक् ॥
४।१७०अ- अधार्मिको नरो यो हि यस्य चाप्यनृतं धनम् ।
४।१७०च्- हिंसारतश्च यो नित्यं नैहासौ सुखमेधते ॥ [। हिंसारतिश्]
४।१७१अ- न सीदन्नपि धर्मेण मनोऽधर्मे निवेशयेत् ।
४।१७१च्- अधार्मिकानां पापानामाशु पश्यन् विपर्ययम् ॥
४।१७२अ- नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव ।
४।१७२च्- शनैरावर्त्यमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति ॥
४।१७३अ- यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत् पुत्रेषु नप्तृषु ।
४।१७३च्- न त्वेव तु कृतोऽधर्मः कर्तुर्भवति निष्फलः ॥ [।कृतो धर्मः?]
४।१७४अ- अधर्मेणैधते तावत् ततो भद्राणि पश्यति ।
४।१७४च्- ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥
४।१७५अ- सत्यधर्मार्यवृत्तेषु शौचे चैवारमेत् सदा ।
४।१७५च्- शिष्यांश्च शिष्याद् धर्मेण वाच्।बाहूदरसंयतः ॥
४।१७६अ- परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।
४।१७६च्- धर्मं चाप्यसुखोदर्कं लोकसङ्क्रुष्टमेव च ॥
४।१७७अ- न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः ।
४।१७७च्- न स्याद् वाक्चपलश्चैव न परद्रोहकर्मधीः ॥
४।१७८अ- येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ।
४।१७८च्- तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यति ॥
४।१७९अ- ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः ।
४।१७९च्- बालवृद्धातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः ॥
४।१८०अ- मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया ।
४।१८०च्- दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत् ॥
४।१८१अ- एतैर्विवादान् संत्यज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
४।१८१च्- एतैर्जितैश्च जयति सर्वान्लोकानिमान् गृही ॥
४।१८२अ- आचार्यो ब्रह्मलोकैशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ।
४।१८२च्- अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चर्त्विजः ॥
४।१८३अ- जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः ।
४।१८३च्- संबन्धिनो ह्यपां लोके पृथिव्यां मातृमातुलौ ॥
४।१८४अ- आकाशेशास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः ।
४।१८४च्- भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः ॥
४।१८५अ- छाया स्वो दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् ।
४।१८५च्- तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेतासञ्ज्वरः सदा ॥
४।१८६अ- प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसङ्गं तत्र वर्जयेत् ।
४।१८६च्- प्रतिग्रहेण ह्यस्याशु ब्राह्मं तेजः प्रशाम्यति ॥
४।१८७अ- न द्रव्याणामविज्ञाय विधिं धर्म्यं प्रतिग्रहे ।
४।१८७च्- प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादवसीदन्नपि क्षुधा ॥
४।१८८अ- हिरण्यं भूमिमश्वं गामन्नं वासस्तिलान् घृतम् ।
४।१८८च्- प्रतिगृह्णन्नविद्वांस्तु भस्मीभवति दारुवत् ॥
४।१८९अ- हिरण्यमायुरन्नं च भूर्गोश्चाप्योषतस्तनुम् ।
४।१८९च्- अश्वश्चक्षुस्त्वचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः ॥
४।१९०अ- अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः ।
४।१९०च्- अम्भस्यश्मप्लवेनैव सह तेनैव मज्जति ॥
४।१९१अ- तस्मादविद्वान् बिभियाद् यस्मात् तस्मात् प्रतिग्रहात् ।
४।१९१च्- स्वल्पकेनाप्यविद्वान् हि पङ्के गौरिव सीदति ॥
४।१९२अ- न वार्यपि प्रयच्छेत् तु बैडालव्रतिके द्विजे ।
४।१९२च्- न बकव्रतिके पापे नावेदविदि धर्मवित् ॥
४।१९३अ- त्रिष्वप्येतेषु दत्तं हि विधिनाऽप्यर्जितं धनम् ।
४।१९३च्- दातुर्भवत्यनर्थाय परत्रादातुरेव च ॥
४।१९४अ- यथा प्लवेनोपलेन निमज्जत्युदके तरन् ।
४।१९४च्- तथा निमज्जतोऽधस्तादज्ञौ दातृप्रतीच्छकौ ॥
४।१९५अ- धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छाद्मिको लोकदम्भकः ॥
४।१९५च्- बैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसंधकः ॥
[ईन् थे फ़ोल्लोविन्ग् नुम्बेरिन्गोफ़् , ञ्ह’सेद् हवे थे समे ओने वित्ः क्]
४।१९६अ[१९७अ]- अधोदृष्टिर्नैष्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः ।
४।१९६च्[१९७च्]- शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः ॥
४।१९७अ[१९८अ]- ये बकव्रतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिनः ।
४।१९७च्[१९८च्]- ते पतन्त्यन्धतामिस्रे तेन पापेन कर्मणा ॥
४।१९८अ[१९९अ]- न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् ।
४।१९८च्[१९९च्]- व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन् स्त्रीशूद्रदम्भनम् ॥
४।१९९अ[२००अ]- प्रेत्येह चेदृशा विप्रा गर्ह्यन्ते ब्रह्मवादिभिः ।
४।१९९च्[२००च्]- छद्मना चरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति ॥
४।२००अ[२०१अ]- अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिमुपजीवति ।
४।२००च्[२०१च्]- स लिङ्गिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ च जायते ॥
४।२०१अ[२०२अ]- परकीयनिपानेषु न स्नायाद् हि कदा चन । [क्:स्नायाच्च कदा चन ]
४।२०१च्[२०२च्]- निपानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते ॥
४।२०२अ[२०३अ]- यानशय्याऽऽसनान्यस्य कूपोद्यानगृहाणि च ।
४।२०२च्[२०३च्]- अदत्तान्युपयुञ्जान एनसः स्यात् तुरीयभाक् ॥
४।२०३अ[२०४अ]- नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च ।
४।२०३च्[२०४च्]- स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्रवणेषु च ॥
४।२०४अ[२०५अ]- यमान् सेवेत सततं न नित्यं नियमान् बुधः ।
४।२०४च्[२०५च्]- यमान् पतत्यकुर्वाणो नियमान् केवलान् भजन् ॥
४।२०५अ[२०६अ]- नाश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजिकृते तथा ।
४।२०५च्[२०६च्]- स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीत ब्राह्मणः क्व चित् ॥
४।२०६अ[२०७अ]- अश्लीकमेतत् साधूनां यत्र जुह्वत्यमी हविः । [ऽश्लीलम्]
४।२०६च्[२०७च्]- प्रतीपमेतद् देवानां तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥
४।२०७अ[२०८अ]- मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदा चन ।
४।२०७च्[२०८च्]- केशकीटावपन्नं च पदा स्पृष्टं च कामतः ॥
४।२०८अ[२०९अ]- भ्रूणघ्नावेक्षितं चैव संस्पृष्टं चाप्युदक्यया ।
४।२०८च्[२०९च्]- पतत्रिणावलीढं च शुना संस्पृष्टमेव च ॥
४।२०९अ[२१०अ]- गवा चान्नमुपघ्रातं घुष्टान्नं च विशेषतः ।
४।२०९च्[२१०च्]- गणान्नं गणिकान्नं च विदुषा च जुगुप्सितम् ॥
४।२१०अ[२११अ]- स्तेनगायनयोश्चान्नं तक्ष्ह्णो वार्धुषिकस्य च ।
४।२१०च्[२११च्]- दीक्षितस्य कदर्यस्य बद्धस्य निगडस्य च ॥
४।२११अ[२१२अ]- अभिशस्तस्य षण्ढस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च ।
४।२११च्[२१२च्]- शुक्तं पर्युषितं चैव शूद्रस्योच्छिष्टमेव च ॥
४।२१२अ[२१३अ]- चिकित्सकस्य मृगयोः क्रूरस्योच्छिष्टभोजिनः ।
४।२१२च्[२१३च्]- उग्रान्नं सूतिकान्नं च पर्याचान्तमनिर्दशम् ॥
४।२१३अ[२१४अ]- अनर्चितं वृथामांसमवीरायाश्च योषितः ।
४।२१३च्[२१४च्]- द्विषदन्नं नगर्यन्नं पतितान्नमवक्षुतम् ॥
४।२१४अ[२१५अ]- पिशुनानृतिनोश्चान्नं क्रतुविक्रयिणस्तथा ॥ । [।क्रतुविक्रयकस्य च]
४।२१४च्[२१५च्]- शैलूषतुन्नवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च ॥
४।२१५अ[२१६अ]- कर्मारस्य निषादस्य रङ्गावतारकस्य च ।
४।२१५च्[२१६च्]- सुवर्णकर्तुर्वेणस्य शस्त्रविक्रयिणस्तथा ॥
४।२१६अ[२१७अ]- श्ववतां शौण्डिकानां च चैलनिर्णेजकस्य च ।
४।२१६च्[२१७च्]- रञ्जकस्य नृशंसस्य यस्य चोपपतिर्गृहे ॥ [ रजकस्य]
४।२१७अ[२१८अ]- मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितानां च सर्वशः ।
४।२१७च्[२१८च्]- अनिर्दशं च प्रेतान्नमतुष्टिकरमेव च ॥
४।२१८अ[२१९अ]- राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् ।
४।२१८च्[२१९च्]- आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः ॥
४।२१९अ[२२०अ]- कारुकान्नं प्रजां हन्ति बलं निर्णेजकस्य च ।
४।२१९च्[२२०च्]- गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति ॥
४।२२०अ[२२१अ]- पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिन्द्रियम् ।
४।२२०च्[२२१च्]- विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम् ॥
४।२२१अ[२२२अ]- य एतेऽन्ये त्वभोज्यान्नाः क्रमशः परिकीर्तिताः ।
४।२२१च्[२२२च्]- तेषां त्वगस्थिरोमाणि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥
४।२२२अ[२२३अ]- भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यान्नममत्या क्षपणं त्र्यहम् ।
४।२२२च्[२२३च्]- मत्या भुक्त्वाऽचरेत् कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च ॥
४।२२३अ[२२४अ]- नाद्यात्शूद्रस्य पक्वान्नं विद्वानश्राद्धिनो द्विजः ।
४।२२३च्[२२४च्]- आददीताममेवास्मादवृत्तावेकरात्रिकम् ।
४।२२४अ[२२५अ]- श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषेः ।
४।२२४च्[२२५च्]- मीमांसित्वोभयं देवाः सममन्नमकल्पयन् ॥
४।२२५अ[२२६अ]- तान् प्रजापतिराहैत्य मा कृध्वं विषमं समम् ।
४।२२५च्[२२६च्]- श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् ॥
४।२२६अ[२२७अ]- श्रद्धयेष्टं च पूर्तं च नित्यं कुर्यादतन्द्रितः ।
४।२२६च्[२२७च्]- श्रद्धाकृते ह्यक्षये ते भवतः स्वागतैर्धनैः ॥
४।२२७अ[२२८अ]- दानधर्मं निषेवेत नित्यमैष्टिकपौर्तिकम् ।
४।२२७च्[२२८च्]- परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः ॥
४।२२८अ[२२९अ]- यत् किं चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया । [ऽनसूयता?]
४।२२८च्[२२९च्]- उत्पत्स्यते हि तत् पात्रं यत् तारयति सर्वतः ॥
४।२२९अ[२३०अ]- वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः । [ऽक्षयम्]
४।२२९च्[२३०च्]- तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥
४।२३०अ[२३१अ]- भूमिदो भूमिमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः ।
४।२३०च्[२३१च्]- गृहदोऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम् ॥
४।२३१अ[२३२अ]- वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः ।
४।२३१च्[२३२च्]- अनडुहः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम् ॥
४।२३२अ[२३३अ]- यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः ।
४।२३२च्[२३३च्]- धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसार्ष्टिताम् ॥
४।२३३अ[२३४अ]- सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ।
४।२३३च्[२३४च्]- वार्यन्नगोमहीवासस्।तिलकाञ्चनसर्पिषाम् ॥
४।२३४अ[२३५अ]- येन येन तु भावेन यद् यद् दानं प्रयच्छति ।
४।२३४च्[२३५च्]- तत् तत् तेनैव भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितः ॥
४।२३५अ[२३६अ]- योऽर्चितं प्रतिगृह्णाति ददात्यर्चितमेव वा ।
४।२३५च्[२३६च्]- तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये ॥
४।२३६अ[२३७अ]- न विस्मयेत तपसा वदेदिष्ट्वा च नानृतम् ।
४।२३६च्[२३७च्]- नार्तोऽप्यपवदेद् विप्रान्न दत्त्वा परिकीर्तयेत् ॥ [।दत्वा]
४।२३७अ[२३८अ]- यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् ।
४।२३७च्[२३८च्]- आयुर्विप्रापवादेन दानं च परिकीर्तनात् ॥
४।२३८अ[२३९अ]- धर्मं शनैः सञ्चिनुयाद् वल्मीकमिव पुत्तिकाः । [।सञ्चिनुयाद्]
४।२३८च्[२३९च्]- परलोकसहायार्थं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥
४।२३९अ[२४०अ]- नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठतः ।
४।२३९च्[२४०च्]- न पुत्रदारं न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलः ॥
४।२४०अ[२४१अ]- एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते ।
४।२४०च्[२४१च्]- एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥
४।२४१अ[२४२अ]- मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं क्षितौ ।
४।२४१च्[२४२च्]- विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥
४।२४२अ[२४३अ]- तस्माद् धर्मं सहायार्थं नित्यं सञ्चिनुयात्शनैः ।
४।२४२च्[२४३च्]- धर्मेण हि सहायेन तमस्तरति दुस्तरम् ॥
४।२४३अ[२४४अ]- धर्मप्रधानं पुरुषं तपसा हतकिल्बिषम् ।
४।२४३च्[२४४च्]- परलोकं नयत्याशु भास्वन्तं खशरीरिणम् ॥
४।२४४अ[२४५अ]- उत्तमैरुत्तमैर्नित्यं संबन्धानाचरेत् सह । [।संभन्धान्]
४।२४४च्[२४५च्]- निनीषुः कुलमुत्कर्षमधमानधमांस्त्यजेत् ॥
४।२४५अ[२४६अ]- उत्तमानुत्तमानेव गच्छन् हीनांस्तु वर्जयन् ।
४।२४५च्[२४६च्]- ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम् ॥
४।२४६अ[२४७अ]- दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचारैरसंवसन् ।
४।२४६च्[२४७च्]- अहिंस्रो दमदानाभ्यां जयेत् स्वर्गं तथाव्रतः ॥
४।२४७अ[२४८अ]- एधौदकं मूलफलमन्नमभ्युद्यतं च यत् ।
४।२४७च्[२४८च्]- सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम् ॥
४।२४८अ[२४९अ]- आहृताभ्युद्यतां भिक्षां पुरस्तादप्रचोदिताम् ।
४।२४८च्[२४९च्]- मेने प्रजापतिर्ग्राह्यामपि दुष्कृतकर्मणः ॥
४।२४९अ[२५०अ]- नाश्नन्ति पितरस्तस्य दशवर्षाणि पञ्च च ॥
४।२४९च्[२५०च्]- न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते ॥
४।२५०अ[२५१अ]- शय्यां गृहान् कुशान् गन्धानपः पुष्पं मणीन् दधि ।
४।२५०च्[२५१च्]- धाना मत्स्यान् पयो मांसं शाकं चैव न निर्णुदेत् ॥
४।२५१अ[२५२अ]- गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षन्नर्चिष्यन् देवतातिथीन् ।
४।२५१च्[२५२च्]- सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत् स्वयं ततः ॥
४।२५२अ[२५३अ]- गुरुषु त्वभ्यतीतेषु विना वा तैर्गृहे वसन् ।
४।२५२च्[२५३च्]- आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन् गृह्णीयात् साधुतः सदा ॥
४।२५३अ[२५४अ]- आर्धिकः कुलमित्रं च गोपालो दासनापितौ ।
४।२५३च्[२५४च्]- एते शूद्रेषु भोज्यान्ना याश्चात्मानं निवेदयेत् ॥
४।२५४अ[२५५अ]- यादृशोऽस्य भवेदात्मा यादृशं च चिकीर्षितम् ।
४।२५४च्[२५५च्]- यथा चौपचरेदेनं तथाऽत्मानं निवेदयेत् ॥
४।२५५अ[२५६अ]- योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते ।
४।२५५च्[२५६च्]- स पापकृत्तमो लोके स्तेन आत्मापहारकः ॥
४।२५६अ[२५७अ]- वाच्यर्था नियताः सर्वे वाङ्मूला वाग्विनिःसृताः ।
४।२५६च्[२५७च्]- तांस्तु यः स्तेनयेद् वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः ॥ [।तान् तु?]
४।२५७अ[२५८अ]- महर्षिपितृदेवानां गत्वाऽनृण्यं यथाविधि ।
४।२५७च्[२५८च्]- पुत्रे सर्वं समासज्य वसेन् माध्यस्थ्यमाश्रितः ॥ [।आस्थितः]
४।२५८अ[२५९अ]- एकाकी चिन्तयेन्नित्यं विविक्ते हितमात्मनः । [। हितमात्मनि ]
४।२५८च्[२५९च्]- एकाकी चिन्तयानो हि परं श्रेयोऽधिगच्छति ॥
४।२५९अ[२६०अ]- एषौदिता गृहस्थस्य वृत्तिर्विप्रस्य शाश्वती ।
४।२५९च्[२६०च्]- स्नातकव्रतकल्पश्च सत्त्ववृद्धिकरः शुभः ॥
४।२६०अ[२६१अ]- अनेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन् वेदशास्त्रवित् ।
४।२६०च्[२६१च्]- व्यपेतकल्मषो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते ॥
अध्याय ५ CHAPTER 5
५।०१अ- श्रुत्वैतान् ऋषयो धर्मान् स्नातकस्य यथौदितान् ।
५।०१च्- इदमूचुर्महात्मानमनलप्रभवं भृगुम् ॥
५।०२अ- एवं यथोक्तं विप्राणां स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ।
५।०२च्- कथं मृत्युः प्रभवति वेदशास्त्रविदां प्रभो ॥
५।०३अ- स तानुवाच धर्मात्मा महर्षीन् मानवो भृगुः ।
५।०३च्- श्रूयतां येन दोषेण मृत्युर्विप्रान् जिघांसति ॥
५।०४अ- अनभ्यासेन वेदानामाचारस्य च वर्जनात् ।
५।०४च्- आलस्यादन्नदोषाच्च मृत्युर्विप्राञ्जिघांसति ॥ [।विप्रान्]
५।०५अ- लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं कवकानि च ।
५।०५च्- अभक्ष्याणि द्विजातीनाममेध्यप्रभवानि च ॥
५।०६अ- लोहितान् वृक्षनिर्यासान् वृश्चनप्रभवांस्तथा । [।व्रश्चनप्रभवांः ]
५।०६च्- शेलुं गव्यं च पेयूषं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ [।पीयूषं ]
५।०७अ- वृथा कृसरसंयावं पायसापूपमेव च ।
५।०७च्- अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवींषि च ॥
५।०८अ- अनिर्दशाया गोः क्षीरमौष्ट्रमैकशफं तथा ।
५।०८च्- आविकं संधिनीक्षीरं विवत्सायाश्च गोः पयः ॥ [।सन्धिनीक्षीरं]
५।०९अ- आरण्यानां च सर्वेषां मृगाणां माहिषं विना ।
५।०९च्- स्त्रीक्षीरं चैव वर्ज्यानि सर्वशुक्तानि चैव हि ॥
५।१०अ- दधि भक्ष्यं च शुक्तेषु सर्वं च दधिसंभवम् । [।दधिसंभवम्]
५।१०च्- यानि चैवाभिषूयन्ते पुष्पमूलफलैः शुभैः ॥
५।११अ- क्रव्यादान् शकुनान् सर्वान्तथा ग्रामनिवासिनः । [।क्रव्यादः शकुनीन्]
५।११च्- अनिर्दिष्टांश्चेकशफान् टिट्टिभं च विवर्जयेत् ॥
५।१२अ- कलविङ्कं प्लवं हंसं चक्राह्वं ग्रामकुक्कुटम् ।
५।१२च्- सारसं रज्जुवालं च दात्यूहं शुकसारिके ॥ [ रज्जुदालं]
५।१३अ- प्रतुदाञ्जालपादांश्च कोयष्टिनखविष्किरान् । [।प्रतुदान्]
५।१३च्- निमज्जतश्च मत्स्यादान् सौनं वल्लूरमेव च ॥
५।१४अ- बकं चैव बलाकां च काकोलं खञ्जरीटकम् ।
५।१४च्- मत्स्यादान् विड्वराहांश्च मत्स्यानेव च सर्वशः ॥
५।१५अ- यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते ।
५।१५च्- मत्स्यादः सर्वमांसादस्तस्मान् मत्स्यान् विवर्जयेत् ॥
५।१६अ- पाठीनरोहितावाद्यौ नियुक्तौ हव्यकव्ययोः ।
५।१६च्- राजीवान् सिंहतुण्डाश्च सशल्काश्चैव सर्वशः ॥ [ राजीवाः ]
५।१७अ- न भक्षयेदेकचरानज्ञातांश्च मृगद्विजान् ।
५।१७च्- भक्ष्येष्वपि समुद्दिष्टान् सर्वान् पञ्चनखांस्तथा ॥
५।१८अ- श्वाविधं शल्यकं गोधां खड्गकूर्मशशांस्तथा ।
५।१८च्- भक्ष्यान् पञ्चनखेष्वाहुरनुष्ट्रांश्चैकतोदतः ॥
५।१९अ- छत्राकं विड्वराहं च लशुनं ग्रामकुक्कुटम् ।
५।१९च्- पलाण्डुं गृञ्जनं चैव मत्या जग्ध्वा पतेद् द्विजः ॥
५।२०अ- अमत्यैतानि षड् जग्ध्वा कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत् ।
५।२०च्- यतिचान्द्रायाणं वाऽपि शेषेषूपवसेदहः ॥
५।२१अ- संवत्सरस्यैकमपि चरेत् कृच्छ्रं द्विजोत्तमः ।
५।२१च्- अज्ञातभुक्तशुद्ध्यर्थं ज्ञातस्य तु विशेषतः ॥
५।२२अ- यज्ञार्थं ब्राह्मणैर्वध्याः प्रशस्ता मृगपक्षिणः ।
५।२२च्- भृत्यानां चैव वृत्त्यर्थमगस्त्यो ह्याचरत् पुरा ॥
५।२३अ- बभूवुर्हि पुरोडाशा भक्ष्याणां मृगपक्षिणाम् ।
५।२३च्- पुराणेष्वपि यज्ञेषु ब्रह्मक्षत्रसवेषु च ॥ [[।पुराणेष्वृषियज्ञेषु]
५।२४अ- यत् किं चित् स्नेहसंयुक्तं भक्ष्यं भोज्यमगर्हितम् ।
५।२४च्- तत् पर्युषितमप्याद्यं हविःशेषं च यद् भवेत् ॥
५।२५अ- चिरस्थितमपि त्वाद्यमस्नेहाक्तं द्विजातिभिः ।
५।२५च्- यवगोधूमजं सर्वं पयसश्चैव विक्रिया ॥
५।२६अ- एतदुक्तं द्विजातीनां भक्ष्याभक्ष्यमशेषतः ।
५।२६च्- मांसस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं भक्षणवर्जने ॥
५।२७अ- प्रोक्षितं भक्षयेन् मांसं ब्राह्मणानां च काम्यया ।
५।२७च्- यथाविधि नियुक्तस्तु प्राणानामेव चात्यये ॥
५।२८अ- प्राणस्यान्नमिदं सर्वं प्रजापतिरकल्पयत् ।
५।२८च्- स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम् ॥
५।२९अ- चराणामन्नमचरा दंष्ट्रिणामप्यदंष्ट्रिणः ।
५।२९च्- अहस्ताश्च सहस्तानां शूराणां चैव भीरवः ॥
५।३०अ- नात्ता दुष्यत्यदन्नाद्यान् प्राणिनोऽहन्य्ऽहन्यपि ।
५।३०च्- धात्रैव सृष्टा ह्याद्याश्च प्राणिनोऽत्तार एव च ॥
५।३१अ- यज्ञाय जग्धिर्मांसस्येत्येष दैवो विधिः स्मृतः ।
५।३१च्- अतोऽन्यथा प्रवृत्तिस्तु राक्षसो विधिरुच्यते ॥
५।३२अ- क्रीत्वा स्वयं वाऽप्युत्पाद्य परोपकृतमेव वा ।
५।३२च्- देवान् पितॄंश्चार्चयित्वा खादन् मांसं न दुष्यति ॥
५।३३अ- नाद्यादविधिना मांसं विधिज्ञोऽनापदि द्विजः ।
५।३३च्- जग्ध्वा ह्यविधिना मांसं प्रेतस्तैरद्यतेऽवशः ॥
५।३४अ- न तादृशं भवत्येनो मृगहन्तुर्धनार्थिनः ।
५।३४च्- यादृशं भवति प्रेत्य वृथामांसानि खादतः ॥
५।३५अ- नियुक्तस्तु यथान्यायं यो मांसं नात्ति मानवः ।
५।३५च्- स प्रेत्य पशुतां याति संभवानेकविंशतिम् ॥
५।३६अ- असंस्कृतान् पशून् मन्त्रैर्नाद्याद् विप्रः कदा चन ।
५।३६च्- मन्त्रैस्तु संस्कृतानद्यात्शाश्वतं विधिमास्थितः ॥
५।३७अ- कुर्याद् घृतपशुं सङ्गे कुर्यात् पिष्टपशुं तथा ।
५।३७च्- न त्वेव तु वृथा हन्तुं पशुमिच्छेत् कदा चन ॥
५।३८अ- यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वो ह मारणम् ।
५।३८च्- वृथापशुघ्नः प्राप्नोति प्रेत्य जन्मनि जन्मनि ॥
५।३९अ- यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा ।
५।३९च्- यज्ञोऽस्य भूत्यै सर्वस्य तस्माद् यज्ञे वधोऽवधः ॥
५।४०अ- ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा ।
५।४०च्- यज्ञार्थं निधनं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युत्सृतीः पुनः ॥ [उच्छ्रितीः]
५।४१अ- मधुपर्के च यज्ञे च पितृदैवतकर्मणि ।
५।४१च्- अत्रैव पशवो हिंस्या नान्यत्रैत्यब्रवीन् मनुः ॥
५।४२अ- एष्वर्थेषु पशून् हिंसन् वेदतत्त्वार्थविद् द्विजः ।
५।४२च्- आत्मानं च पशुं चैव गमयत्युत्तमं गतिम् ॥
५।४३अ- गृहे गुरावरण्ये वा निवसन्नात्मवान् द्विजः ।
५।४३च्- नावेदविहितां हिंसामापद्यपि समाचरेत् ॥
५।४४अ- या वेदविहिता हिंसा नियताऽस्मिंश्चराचरे ।
५।४४च्- अहिंसामेव तां विद्याद् वेदाद् धर्मो हि निर्बभौ ॥
५।४५अ- योऽहिंसकानि भूतानि हिनस्त्यात्मसुखैच्छया ।
५।४५च्- स जीवांश्च मृतश्चैव न क्व चित् सुखमेधते ॥
५।४६अ- यो बन्धनवधक्लेशान् प्राणिनां न चिकीर्षति ।
५।४६च्- स सर्वस्य हितप्रेप्सुः सुखमत्यन्तमश्नुते ॥
५।४७अ- यद् ध्यायति यत् कुरुते रतिं बध्नाति यत्र च ।
५।४७च्- तदवाप्नोत्ययत्नेन यो हिनस्ति न किं चन ॥
५।४८अ- नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते क्व चित् ।
५।४८च्- न च प्राणिवधः स्वर्ग्यस्तस्मान् मांसं विवर्जयेत् ॥
५।४९अ- समुत्पत्तिं च मांसस्य वधबन्धौ च देहिनाम् ।
५।४९च्- प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात् ॥
५।५०अ- न भक्षयति यो मांसं विधिं हित्वा पिशाचवत् ।
५।५०च्- न लोके प्रियतां याति व्याधिभिश्च न पीड्यते ॥
५।५१अ- अनुमन्ता विशसिता निहन्ता क्रयविक्रयी ।
५।५१च्- संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश्चेति घातकाः ॥
५।५२अ- स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति ।
५।५२च्- अनभ्यर्च्य पितॄन् देवांस्ततोऽन्यो नास्त्यपुण्यकृत् ॥
५।५३अ- वर्षे वर्षेऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः ।
५।५३च्- मांसानि च न खादेद् यस्तयोः पुण्यफलं समम् ॥
५।५४अ- फलमूलाशनैर्मेध्यैर्मुन्यन्नानां च भोजनैः ।
५।५४च्- न तत् फलमवाप्नोति यत्मांसपरिवर्जनात् ॥
५।५५अ- मां स भक्षयिताऽमुत्र यस्य मांसमिहाद् म्यहम् ।
५।५५च्- एतत्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
५।५६अ- न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने ।
५।५६च्- प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ॥
५।५७अ- प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि द्रव्यशुद्धिं तथैव च ।
५।५७च्- चतुर्णामपि वर्णानां यथावदनुपूर्वशः ॥
५।५८अ- दन्तजातेऽनुजाते च कृतचूडे च संस्थिते ।
५।५८च्- अशुद्धा बान्धवाः सर्वे सूतके च तथौच्यते ॥
५।५९अ- दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते ।
५।५९च्- अर्वाक् सञ्चयनादस्थ्नां त्र्यहमेकाहमेव वा ॥
५।६०अ- सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते ।
५।६०च्- समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने ॥
५।६१अ- यथैदं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते । [नोतिन् ]
५।६१च्- जननेऽप्येवमेव स्यात्निपुणं शुद्धिमिच्छताम् ॥ [नोतिन् ]
५।६२अ[६१अ]- सर्वेषां शावमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम् । [: जननेऽप्येवमेव स्यान् मातापित्रोस्तु सूतकं ।]
५।६२च्[६१च्]- सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः ॥
५।६३अ[६२अ]- निरस्य तु पुमांशुक्रमुपस्पृस्यैव शुध्यति ।
५।६३च्[६२च्]- बैजिकादभिसंबन्धादनुरुन्ध्यादघं त्र्यहम् ॥
५।६४अ[६३अ]- अह्ना चैकेन रात्र्या च त्रिरात्रैरेव च त्रिभिः ।
५।६४च्[६३च्]- शवस्पृशो विशुध्यन्ति त्र्यहादुदकदायिनः ॥
५।६५अ[६४अ]- गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमेधं समाचरन् ।
५।६५च्[६४च्]- प्रेतहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति ॥ [।प्रेताहारैः ]
५।६६अ[६५अ]- रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशुध्यति ।
५।६६च्[६५च्]- रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला ॥
५।६७अ[६६अ]- नृणामकृतचूडानां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता ।
५।६७च्[६६च्]- निर्वृत्तचूडकानां तु त्रिरात्रात्शुद्धिरिष्यते ॥ [। निर्वृत्तमुण्डकानां ]
५।६८अ[६७अ]- ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं निदध्युर्बान्धवा बहिः ।
५।६८च्[६७च्]- अलङ्कृत्य शुचौ भूमावस्थिसञ्चयनाद् ऋते ॥
५।६९अ[६८अ]- नास्य कार्योऽग्निसंस्कारो न च कार्यौदकक्रिया ।
५।६९च्[६८च्]- अरण्ये काष्ठवत् त्यक्त्वा क्षपेयुस्त्र्यहमेव तु ॥ [। क्षपेत त्र्यहमेव च]
५।७०अ[६९अ]- नात्रिवर्षस्य कर्तव्या बान्धवैरुदकक्रिया ।
५।७०च्[६९च्]- जातदन्तस्य वा कुर्युर्नाम्नि वाऽपि कृते सति ॥
५।७१अ[७०अ]- सब्रह्मचारिण्येकाहमतीते क्षपणं स्मृतम् ।
५।७१च्[७०च्]- जन्मन्येकौदकानां तु त्रिरात्रात्शुद्धिरिष्यते ॥
५।७२अ[७१अ]- स्त्रीणामसंस्कृतानां तु त्र्यहात्शुध्यन्ति बान्धवाः ।
५।७२च्[७१च्]- यथौक्तेनैव कल्पेन शुध्यन्ति तु सनाभयः ॥
५।७३अ[७२अ]- अक्षारलवणान्नाः स्युर्निमज्जेयुश्च ते त्र्यहम् ।
५।७३च्[७२च्]- मांसाशनं च नाश्नीयुः शयीरंश्च पृथक् क्षितौ ॥
५।७४अ[७३अ]- संनिधावेष वै कल्पः शावाशौचस्य कीर्तितः ।
५।७४च्[७३च्]- असंनिधावयं ज्ञेयो विधिः संबन्धिबान्धवैः ॥
५।७५अ[७४अ]- विगतं तु विदेशस्थं शृणुयाद् यो ह्यनिर्दशम् ।
५।७५च्[७४च्]- यत्शेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् ॥
५।७६अ[७५अ]- अतिक्रान्ते दशाहे च त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ।
५।७६च्[७५च्]- संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुध्यति ॥
५।७७अ[७६अ]- निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च ।
५।७७च्[७६च्]- सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः ॥
५।७८अ[७७अ]- बाले देशान्तरस्थे च पृथक्पिण्डे च संस्थिते ।
५।७८च्[७७च्]- सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुध्यति ॥
५।७९अ[७८अ]- अन्तर्दशाहे स्यातां चेत् पुनर्मरणजन्मनी । [। चेत् स्यातां]
५।७९च्[७८च्]- तावत् स्यादशुचिर्विप्रो यावत् तत् स्यादनिर्दशम् ॥
५।८०अ[७९अ]- त्रिरात्रमाहुराशौचमाचार्ये संस्थिते सति ।
५।८०च्[७९च्]- तस्य पुत्रे च पत्न्यां च दिवारात्रमिति स्थितिः ॥
५।८१अ[८०अ]- श्रोत्रिये तूपसम्पन्ने त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ।
५।८१च्[८०च्]- मातुले पक्षिणीं रात्रिं शिष्यर्त्विग्बान्धवेषु च ॥
५।८२अ[८१अ]- प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद् विषये स्थितः ।
५।८२च्[८१च्]- अश्रोत्रिये त्वहः कृत्स्नमनूचाने तथा गुरौ ॥ [।कृत्स्नां ]
५।८३अ[८२अ]- शुद्ध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः ।
५।८३च्[८२च्]- वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥
५।८४अ[८३अ]- न वर्धयेदघाहानि प्रत्यूहेन्नाग्निषु क्रियाः ।
५।८४च्[८३च्]- न च तत्कर्म कुर्वाणः सनाभ्योऽप्यशुचिर्भवेत् ॥
५।८५अ[८४अ]- दिवाकीर्तिमुदक्यां च पतितं सूतिकां तथा ।
५।८५च्[८४च्]- शवं तत्स्पृष्टिनं चैव स्पृष्ट्वा स्नानेन शुध्यति ॥
५।८६अ[८५अ]- आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशुचिदर्शने ।
५।८६च्[८५च्]- सौरान् मन्त्रान् यथोत्साहं पावमानीश्च शक्तितः ॥
५।८७अ[८६अ]- नारं स्पृष्ट्वाऽस्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुध्यति ।
५।८७च्[८६च्]- आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालभ्यार्कमीक्ष्य वा ॥
५।८८अ[८७अ]- आदिष्टी नोदकं कुर्यादा व्रतस्य समापनात् ।
५।८८च्[८७च्]- समाप्ते तूदकं कृत्वा त्रिरात्रेणैव शुध्यति ॥
५।८९अ[८८अ]- वृथासङ्करजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठताम् ॥
५।८९च्[८८च्]- आत्मनस्त्यागिनां चैव निवर्तेतोदकक्रिया ॥
५।९०अ[८९अ]- पाषण्डमाश्रितानां च चरन्तीनां च कामतः ।
५।९०च्[८९च्]- गर्भभर्तृद्रुहां चैव सुरापीनां च योषिताम् ॥
५।९१अ[९०अ]- आचार्यं स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् ।
५।९१च्[९०च्]- निर्हृत्य तु व्रती प्रेतान्न व्रतेन वियुज्यते ॥
५।९२अ[९१अ]- दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् ।
५।९२च्[९१च्]- पश्चिमौत्तरपूर्वैस्तु यथायोगं द्विजन्मनः ॥
५।९३अ[९२अ]- न राज्ञामघदोषोऽस्ति व्रतिनां न च सत्त्रिणाम् ।
५।९३च्[९२च्]- ऐन्द्रं स्थानमुपासीना ब्रह्मभूता हि ते सदा ॥
५।९४अ[९३अ]- राज्ञो महात्मिके स्थाने सद्यःशौचं विधीयते ।
५।९४च्[९३च्]- प्रजानां परिरक्षार्थमासनं चात्र कारणम् ॥
५।९५अ[९४अ]- डिम्भाहवहतानां च विद्युता पार्थिवेन च । [ड़िम्बाहवहतानां]
५।९५च्[९४च्]- गोब्राह्मणस्य चेवार्थे यस्य चैच्छति पार्थिवः ॥
५।९६अ[९५अ]- सोमाग्न्यर्कानिलेन्द्राणां वित्ताप्पत्योर्यमस्य च ।
५।९६च्[९५च्]- अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः ॥
५।९७अ[९६अ]- लोकेशाधिष्ठितो राजा नास्याशौचं विधीयते ।
५।९७च्[९६च्]- शौचाशौचं हि मर्त्यानां लोकेभ्यः प्रभवाप्ययौ ॥
५।९८अ[९७अ]- उद्यतैराहवे शस्त्रैः क्षत्रधर्महतस्य च ।
५।९८च्[९७च्]- सद्यः संतिष्ठते यज्ञस्तथाऽशौचमिति स्थितिः ॥
५।९९च्[९८अ]- विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्रियो वाहनायुधम् ।
५।९९च्[९८च्]- वैश्यः प्रतोदं रश्मीन् वा यष्टिं शूद्रः कृतक्रियः ॥
५।१००अ[९९अ]- एतद् वोऽभिहितं शौचं सपिण्डेषु द्विजोत्तमाः ।
५।१००च्[९९च्]- असपिण्डेषु सर्वेषु प्रेतशुद्धिं निबोधत ॥
५।१०१अ[१००अ]- असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् ।
५।१०१च्[१००च्]- विशुध्यति त्रिरात्रेण मातुराप्तांश्च बान्धवान् ॥
५।१०२अ[१०१अ]- यद्यन्नमत्ति तेषां तु दशाहेनैव शुध्यति ।
५।१०२च्[१०१च्]- अनदन्नन्नमह्नैव न चेत् तस्मिन् गृहे वसेत् ॥
५।१०३अ[१०२अ]- अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिमेव च । [। अज्ञातिमेव वा]
५।१०३च्[१०२च्]- स्नात्वा सचैलः स्पृष्ट्वाऽग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ [।सचैलं, विशुद्ध्यति ]
५।१०४अ[१०३अ]- न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण नाययेत् ।
५।१०४च्[१०३च्]- अस्वर्ग्या ह्याहुतिः सा स्यात्शूद्रसंस्पर्शदूषिता ॥
५।१०५अ[१०४अ]- ज्ञानं तपोऽग्निराहारो मृत्मनो वार्युपाञ्जनम् ।
५।१०५च्[१०४च्]- वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धेः कर्तॄणि देहिनाम् ॥
५।१०६अ[१०५अ]- सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् ।
५।१०६च्[१०५च्]- योऽर्थे शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ॥
५।१०७अ[१०६अ]- क्षान्त्या शुध्यन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । [।शुद्ध्यन्ति]
५।१०७च्[१०६च्]- प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः ॥
५।१०८अ[१०७अ]- मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति ।
५।१०८च्[१०७च्]- रजसा स्त्री मनोदुष्टा संन्यासेन द्विजोत्तमाः ॥
५।१०९अ[१०८अ]- अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति ।
५।१०९च्[१०८च्]- विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ॥ [।शुद्ध्यति]
५।११०अ[१०९अ]- एष शौचस्य वः प्रोक्तः शरीरस्य विनिर्णयः ।
५।११०च्[१०९च्]- नानाविधानां द्रव्याणां शुद्धेः शृणुत निर्णयम् ॥
५।१११अ[११०अ]- तैजसानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च ।
५।१११च्[११०च्]- भस्मनाऽद्भिर्मृदा चैव शुद्धिरुक्ता मनीषिभिः ॥
५।११२अ[१११अ]- निर्लेपं काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुध्यति । [।विशुद्ध्यति]
५।११२च्[१११च्]- अब्जमश्ममयं चैव राजतं चानुपस्कृतम् ॥
५।११३अ[११२अ]- अपामग्नेश्च संयोगाद् हैमं रौप्यं च निर्बभौ ।
५।११३च्[११२च्]- तस्मात् तयोः स्वयोन्यैव निर्णेको गुणवत्तरः ॥
५।११४अ[११३अ]- ताम्रायस्कांस्यरैत्यानां त्रपुणः सीसकस्य च ।
५।११४च्[११३च्]- शौचं यथार्हं कर्तव्यं क्षाराम्लोदकवारिभिः ॥
५।११५अ[११४अ]- द्रवाणां चैव सर्वेषां शुद्धिरुत्पवनं स्मृतम् ।
५।११५च्[११४च्]- प्रोक्षणं संहतानां च दारवाणां च तक्षणम् ॥
५।११६अ[११५अ]- मार्जनं यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि ।
५।११६च्[११५च्]- चमसानां ग्रहाणां च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु ॥
५।११७अ[११६अ]- चरूणां स्रुक्स्रुवाणां च शुद्धिरुष्णेन वारिणा ।
५।११७च्[११६च्]- स्फ्यशूर्पशकटानां च मुसलौलूखलस्य च ॥
५।११८अ[११७अ]- अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौचं बहूनां धान्यवाससाम् ।
५।११८च्[११७च्]- प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौचं विधीयते ॥
५।११९अ[११८अ]- चैलवत्चर्मणां शुद्धिर्वैदलानां तथैव च ।
५।११९च्[११८च्]- शाकमूलफलानां च धान्यवत्शुद्धिरिष्यते ॥ [। तु]
५।१२०अ[११९अ]- कौशेयाविकयोरूषैः कुतपानामरिष्टकैः ।
५।१२०च्[११९च्]- श्रीफलैरंशुपट्टानां क्षौमाणां गौरसर्षपैः ॥
५।१२१अ[१२०अ]- क्षौमवत्शङ्खशृङ्गाणामस्थिदन्तमयस्य च ।
५।१२१च्[१२०च्]- शुद्धिर्विजानता कार्या गोमूत्रेणौदकेन वा ॥
५।१२२अ[१२१अ]- प्रोक्षणात् तृणकाष्ठं च पलालं चैव शुध्यति ।
५।१२२च्[१२१च्]- मार्जनौपाञ्जनैर्वेश्म पुनःपाकेन मृण्मयम् ॥
[५।१२३क- मद्यैर्मूत्रैः पुरीषैर्वा ष्ठीवनैः पूयशोणितैः । [नोतिन् ]
[५।१२३क्ब्- संस्पृष्टं नैव शुद्ध्येत पुनःपाकेन मृत्मयम् ॥ नोतिन् ]
५।१२४अ[१२२अ]- संमार्जनौपाञ्जनेन सेकेनौल्लेखनेन च ।
५।१२४च्[१२२च्]- गवां च परिवासेन भूमिः शुध्यति पञ्चभिः ॥ [।शुद्ध्यति]
५।१२५अ[१२३अ]- पक्षिजग्धं गवा घ्रातमवधूतमवक्षुतम् ।
५।१२५च्[१२३च्]- दूषितं केशकीटैश्च मृत्प्रक्षेपेण शुध्यति ॥
५।१२६अ[१२४अ]- यावन्नापेत्यमेध्याक्ताद् गन्धो लेपश्च तत्कृतः ।
५।१२६च्[१२४च्]- तावन् मृद्वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥
५।१२७अ[१२५अ]- त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् ।
५।१२७च्[१२५च्]- अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥
५।१२८अ[१२६अ]- आपः शुद्धा भूमिगता वैतृष्ण्यं यासु गोर्भवेत् ।
५।१२८च्[१२६च्]- अव्याप्ताश्चेदमेध्येन गन्धवर्णरसान्विताः ॥
५।१२९अ[१२७अ]- नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम् । [।पण्यं]
५।१२९च्[१२७च्]- ब्रह्मचारिगतं भैक्ष्यं नित्यं मेध्यमिति स्थितिः ॥
५।१३०अ[१२८अ]- नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने ।
५।१३०च्[१२८च्]- प्रस्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥
५।१३१अ[१२९अ]- श्वभिर्हतस्य यन् मांसं शुचि तन् मनुरब्रवीत् ।
५।१३१च्[१२९च्]- क्रव्याद्भिश्च हतस्यान्यैश्चण्डालाद्यैश्च दस्युभिः ॥
५।१३२अ[१३०अ]- ऊर्ध्वं नाभेर्यानि खानि तानि मेध्यानि सर्वशः ।
५।१३२च्[१३०च्]- यान्यधस्तान्यमेध्यानि देहाच्चैव मलाश्च्युताः ॥
५।१३३अ[१३१अ]- मक्षिका विप्रुषश्छाया गौरश्वः सूर्यरश्मयः ।
५।१३३च्[१३१च्]- रजो भूर्वायुरग्निश्च स्पर्शे मेध्यानि निर्दिशेत् ॥
५।१३४अ[१३२अ]- विण्मूत्रोत्सर्गशुद्ध्यर्थं मृद्वार्यादेयमर्थवत् ।
५।१३४च्[१३२च्]- दैहिकानां मलानां च शुद्धिषु द्वादशस्वपि ॥
५।१३५अ[१३३अ]- वसा शुक्रमसृग्मज्जा मूत्रविड्घ्राणकर्णविट् ।
५।१३५च्[१३३च्]- श्लेश्माश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥
५।१३६अ[१३४अ]- एका लिङ्गे गुदे तिस्रस्तथैकत्र करे दश ।
५।१३६च्[१३४च्]- उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभीप्सता ॥
५।१३७अ[१३५अ]- एतत्शौचं गृहस्थानां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् ।
५।१३७च्[१३५च्]- त्रिगुणं स्याद् वनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम् ॥
५।१३८अ[१३६अ]- कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा खान्याचान्त उपस्पृशेत् ।
५।१३८च्[१३६च्]- वेदमध्येष्यमाणश्च अन्नमश्नंश्च सर्वदा ॥
५।१३९अ[१३७अ]- त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात् ततो मुखम् ।
५।१३९च्[१३७च्]- शरीरं शौचमिच्छन् हि स्त्री शूद्रस्तु सकृत् सकृत् ॥
५।१४०अ[१३८अ]- शूद्राणां मासिकं कार्यं वपनं न्यायवर्तिनाम् ।
५।१४०च्[१३८च्]- वैश्यवत्शौचकल्पश्च द्विजोच्छिष्टं च भोजनम् ॥
५।१४१अ[१३९अ]- नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषोऽङ्गं न यान्ति याः ।
५।१४१च्[१३९च्]- न श्मश्रूणि गतान्यास्यं न दन्तान्तरधिष्ठितम् ॥
५।१४२अ[१४०अ]- स्पृशन्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् ।
५।१४२च्[१४०च्]- भौमिकैस्ते समा ज्ञेया न तैराप्रयतो भवेत् ॥ [। अप्रयतो]
५।१४३अ[१४१अ]- उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथं चन ।
५।१४३च्[१४१च्]- अनिधायैव तद् द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥
५।१४४अ[१४२अ]- वान्तो विरिक्तः स्नात्वा तु घृतप्राशनमाचरेत् ।
५।१४४च्[१४२च्]- आचामेदेव भुक्त्वाऽन्नं स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् ॥
५।१४५अ[१४३अ]- सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्ठीव्यौक्त्वाऽनृतानि च ।
५।१४५च्[१४३च्]- पीत्वाऽपोऽध्येष्यमाणश्च आचामेत् प्रयतोऽपि सन् ॥
५।१४६अ[१४४अ]- एषां शौचविधिः कृत्स्नो द्रव्यशुद्धिस्तथैव च । [एष]
५।१४६च्[१४४च्]- उक्तो वः सर्ववर्णानां स्त्रीणां धर्मान्निबोधत ॥
५।१४७अ[१४५अ]- बालया वा युवत्या वा वृद्धया वाऽपि योषिता ।
५।१४७च्[१४५च्]- न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं किं चिद् कार्यं गृहेष्वपि ॥
५।१४८अ[१४६अ]- बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठेत् पाणिग्राहस्य यौवने ।
५।१४८च्[१४६च्]- पुत्राणां भर्तरि प्रेते न भजेत् स्त्री स्वतन्त्रताम् ॥
५।१४९अ[१४७अ]- पित्रा भर्त्रा सुतैर्वाऽपि नेच्छेद् विरहमात्मनः ।
५।१४९च्[१४७च्]- एषां हि विरहेण स्त्री गर्ह्ये कुर्यादुभे कुले ॥
५।१५०अ[१४८अ]- सदा प्रहृष्टया भाव्यं गृहकार्ये च दक्षया ।
५।१५०च्[१४८च्]- सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥
५।१५१अ[१४९अ]- यस्मै दद्यात् पिता त्वेनां भ्राता वाऽनुमते पितुः ।
५।१५१च्[१४९च्]- तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लङ्घयेत् ॥
५।१५२अ[१५०अ]- मङ्गलार्थं स्वस्त्ययनं यज्ञश्चासां प्रजापतेः ।
५।१५२च्[१५०च्]- प्रयुज्यते विवाहे तु प्रदानं स्वाम्यकारणम् ॥
५।१५३अ[१५१अ]- अनृतावृतुकाले च मन्त्रसंस्कारकृत् पतिः ।
५।१५३च्[१५१च्]- सुखस्य नित्यं दातैह परलोके च योषितः ॥
५।१५४अ[१५२अ]- विशीलः कामवृत्तो वा गुणैर्वा परिवर्जितः ।
५।१५४च्[१५२च्]- उपचार्यः स्त्रिया साध्व्या सततं देववत् पतिः ॥
५।१५५अ[१५३अ]- नास्ति स्त्रीणां पृथग् यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम् । [उपोषितम्]
५।१५५च्[१५३च्]- पतिं शुश्रूषते येन तेन स्वर्गे महीयते ॥
५।१५६अ[१५४अ]- पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा ।
५।१५६च्[१५४च्]- पतिलोकमभीप्सन्ती नाचरेत् किं चिदप्रियम् ॥
५।१५७अ[१५५अ]- कामं तु क्षपयेद् देहं पुष्पमूलफलैः शुभैः ।
५।१५७च्[१५५च्]- न तु नामापि गृह्णीयात् पत्यौ प्रेते परस्य तु ॥
५।१५८अ[१५६अ]- आसीतामरणात् क्षान्ता नियता ब्रह्मचारिणी ।
५।१५८च्[१५६च्]- यो धर्म एकपत्नीनां काङ्क्षन्ती तमनुत्तमम् ॥
५।१५९अ[१५७अ]- अनेकानि सहस्राणि कुमारब्रह्मचारिणाम् ।
५।१५९च्[१५७च्]- दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलसंततिम् ॥
५।१६०अ[१५८अ]- मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता ।
५।१६०च्[१५८च्]- स्वर्गं गच्छत्यपुत्राऽपि यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥
५।१६१अ[१५९अ]- अपत्यलोभाद् या तु स्त्री भर्तारमतिवर्तते ।
५।१६१च्[१५९च्]- सेह निन्दामवाप्नोति परलोकाच्च हीयते ॥
५।१६२अ[१६०अ]- नान्योत्पन्ना प्रजाऽस्तीह न चाप्यन्यपरिग्रहे । [अ चान्यस्य परिग्रहे]
५।१६२च्[१६०च्]- न द्वितीयश्च साध्वीनां क्व चिद् भर्तोपदिश्यते ॥
५।१६३अ[१६१अ]- पतिं हित्वाऽपकृष्टं स्वमुत्कृष्टं या निषेवते । [। हित्वाऽवकृष्टं]
५।१६३च्[१६१च्]- निन्द्यैव सा भवेल्लोके परपूर्वैति चौच्यते ॥
५।१६४अ[१६२अ]- व्यभिचारात् तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् । [।व्यभिचारे तु]
५।१६४च्[१६२च्]- शृगालयोनिं प्राप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते ॥
५।१६५अ[१६३अ]- पतिं या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयुता । [। देहसंयता]
५।१६५च्[१६३च्]- सा भर्तृलोकमाप्नोति सद्भिः साध्वीति चोच्यते ॥
५।१६६अ[१६४अ]- अनेन नारी वृत्तेन मनोवाग्देहसंयता ।
५।१६६च्[१६४च्]- इहाग्र्यां कीर्तिमाप्नोति पतिलोकं परत्र च ॥
५।१६७अ[१६५अ]- एवं वृत्तां सवर्णां स्त्रीं द्विजातिः पूर्वमारिणीम् ।
५।१६७च्[१६५च्]- दाहयेदग्निहोत्रेण यज्ञपात्रैश्च धर्मवित् ॥
५।१६८अ[१६६अ]- भार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्त्वाऽग्नीनन्त्यकर्मणि ।
५।१६८च्[१६६च्]- पुनर्दारक्रियां कुर्यात् पुनराधानमेव च ॥
५।१६९अ[१६७अ]- अनेन विधिना नित्यं पञ्चयज्ञान्न हापयेत् ।
५।१६९च्[१६७च्]- द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥
अध्याय ६
६।०१अ- एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत् स्नातको द्विजः ।
६।०१च्- वने वसेत् तु नियतो यथावद् विजितैन्द्रियः ॥
६।०२अ- गृहस्थस्तु यथा पश्येद् वलीपलितमात्मनः ।
६।०२च्- अपत्यस्यैव चापत्यं तदाऽरण्यं समाश्रयेत् ॥
६।०३अ- संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्वं चैव परिच्छदम् ।
६।०३च्- पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥
६।०४अ- अग्निहोत्रं समादाय गृह्यं चाग्निपरिच्छदम् ।
६।०४च्- ग्रामादरण्यं निःसृत्य निवसेन्नियतेन्द्रियः ॥ [इष्क्रम्य]
६।०५अ- मुन्यन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा ।
६।०५च्- एतानेव महायज्ञान्निर्वपेद् विधिपूर्वकम् ॥
६।०६अ- वसीत चर्म चीरं वा सायं स्नायात् प्रगे तथा ।
६।०६च्- जटाश्च बिभृयान्नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च ॥
६।०७अ- यद्भक्ष्यं स्याद् ततो दद्याद् बलिं भिक्षां च शक्तितः । [।यद्भक्षः ]
६।०७च्- अब्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान् ॥ [:आश्रमागतं ]
६।०८अ- स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् दान्तो मैत्रः समाहितः ।
६।०८च्- दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पकः ॥
६।०९अ- वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि ।
६।०९च्- दर्शमस्कन्दयन् पर्व पौर्णमासं च योगतः ॥
६।१०अ- ऋक्षेष्ट्य्।आग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् । [।दर्शेष्ट्य्।आग्रयणं]
६।१०च्- तुरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च ॥ [क्ं।दाक्षस्यायनं ]
६।११अ- वासन्तशारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः ।
६।११च्- पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवत्निर्वपेत् पृथक् ॥
६।१२अ- देवताभ्यस्तु तद् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः ।
६।१२च्- शेषमात्मनि युञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम् ॥
६।१३अ- स्थलजौदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च ।
६।१३च्- मेध्यवृक्षोद्भवान्यद्यात् स्नेहांश्च फलसंभवान् ॥
६।१४अ- वर्जयेन् मधु मांसं च भौमानि कवकानि च ।
६।१४च्- भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेश्मातकफलानि च ॥
६।१५अ- त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसञ्चितम् ।
६।१५च्- जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च ॥
६।१६अ- न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केन चित् ।
६।१६च्- न ग्रामजातान्यार्तोऽपि मूलाणि च फलानि च ॥ [।पुष्पानि च फलानि च ]
६।१७अ- अग्निपक्वाशनो वा स्यात् कालपक्वभुजेव वा ।
६।१७च्- अश्मकुट्टो भवेद् वाऽपि दन्तोलूखलिकोऽपि वा ॥
६।१८अ- सद्यः प्रक्षालको वा स्यान् माससञ्चयिकोऽपि वा ।
६।१८च्- षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा ॥
६।१९अ- नक्तं चान्नं समश्नीयाद् दिवा वाऽहृत्य शक्तितः ।
६।१९च्- चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद् वाऽप्यष्टमकालिकः ॥
६।२०अ- चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्लकृष्णे च वर्तयेत् ।
६।२०च्- पक्षान्तयोर्वाऽप्यश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत् ॥
६।२१अ- पुष्पमूलफलैर्वाऽपि केवलैर्वर्तयेत् सदा ।
६।२१च्- कालपक्वैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः ॥
६।२२अ- भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर्दिनम् ।
६।२२च्- स्थानासनाभ्यां विहरेत् सवनेषूपयन्नपः ॥
६।२३अ- ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद् वर्षास्वभ्रावकाशिकः ।
६।२३च्- आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः ॥
६।२४अ- उपस्पृशंस्त्रिषवणं पितॄन् देवांश्च तर्पयेत् ।
६।२४च्- तपस्चरंश्चोग्रतरं शोषयेद् देहमात्मनः ॥
६।२५अ- अग्नीनात्मनि वैतानान् समारोप्य यथाविधि ।
६।२५च्- अनग्निरनिकेतः स्यान् मुनिर्मूलफलाशनः ॥
६।२६अ- अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराऽऽशयः ।
६।२६च्- शरणेष्वममश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः ॥
६।२७अ- तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ।
६।२७च्- गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु ॥
६।२८अ- ग्रामादाहृत्य वाऽश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् ।
६।२८च्- प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा ॥
६।२९अ- एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् ।
६।२९च्- विविधाश्चौपनिषदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः ॥
६।३०अ- ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव गृहस्थैरेव सेविताः ।
६।३०च्- विद्यातपोविवृद्ध्यर्थं शरीरस्य च शुद्धये ॥
६।३१अ- अपराजितां वाऽस्थाय व्रजेद् दिशमजिह्मगः ।
६।३१च्- आ निपातात्शरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनः ॥
६।३२अ- आसां महर्षिचर्याणां त्यक्त्वाऽन्यतमया तनुम् ।
६।३२च्- वीतशोकभयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते ॥
६।३३अ- वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः ।
६।३३च्- चतुर्थमायुषो भागं त्यक्वा सङ्गान् परिव्रजेत् ॥
६।३४अ- आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः ।
६।३४च्- भिक्षाबलिपरिश्रान्तः प्रव्रजन् प्रेत्य वर्धते ॥
६।३५अ- ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।
६।३५च्- अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः ॥
६।३६अ- अधीत्य विधिवद् वेदान् पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः ।
६।३६च्- इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥
६।३७अ- अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । [।तथा प्रजां ]
६।३७च्- अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः ॥
६।३८अ- प्राजापत्यं निरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् । [।सार्ववेदसदक्षिणाम्]
६।३८च्- आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद् गृहात् ॥
६।३९अ- यो दत्त्वा सर्वभूतेभ्यः प्रव्रजत्यभयं गृहात् ।
६।३९च्- तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः ॥
६।४०अ- यस्मादण्वपि भूतानां द्विजान्नोत्पद्यते भयम् ।
६।४०च्- तस्य देहाद् विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥
६।४१अ- अगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः ।
६।४१च्- समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥
६।४२अ- एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ।
६।४२च्- सिद्धिमेकस्य सम्पश्यन्न जहाति न हीयते ॥ [।सिद्धम्]
६।४३अ- अनग्निरनिकेतः स्याद् ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ।
६।४३च्- उपेक्षकोऽसङ्कुसुको मुनिर्भावसमाहितः ॥ [ऽसाङ्कुसुको ]
६।४४अ- कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता । [।कुचैलं ]
६।४४च्- समता चैव सर्वस्मिन्नेतत्मुक्तस्य लक्षणम् ॥
६।४५अ- नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।
६।४५च्- कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा ॥
६।४६अ- दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।
६।४६च्- सत्यपूतां वदेद् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥
६।४७अ- अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कं चन ।
६।४७च्- न चैमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केन चित् ॥
६।४८अ- क्रुद्ध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ।
६।४८च्- सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचमनृतां वदेत् ॥
६।४९अ- अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।
६।४९च्- आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह ॥
६।५०अ- न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।
६।५०च्- नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हि चित् ॥
६।५१अ- न तापसैर्ब्राह्मणैर्वा वयोभिरपि वा श्वभिः ।
६।५१च्- आकीर्णं भिक्षुकैर्वाऽन्यैरगारमुपसंव्रजेत् ॥
६।५२अ- कॢप्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् ।
६।५२च्- विचरेन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥
६।५३अ- अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च ।
६।५३च्- तेषामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे ॥
६।५४अ- अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैदलं तथा ।
६।५४च्- एताणि यतिपात्राणि मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥
६।५५अ- एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्जेत विस्तरे ।
६।५५च्- भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति ॥
६।५६अ- विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
६।५६च्- वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥
६।५७अ- अलाभे न विषदी स्यात्लाभे चैव न हर्षयेत् ।
६।५७च्- प्राणयात्रिकमात्रः स्यात्मात्रासङ्गाद् विनिर्गतः ॥
६।५८अ- अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्वशः ।
६।५८च्- अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते ॥
६।५९अ- अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च ।
६।५९च्- ह्रियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निवर्तयेत् ॥
६।६०अ- इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेषक्षयेण च ।
६।६०च्- अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते ॥
६।६१अ- अवेक्षेत गतीर्नॄणां कर्मदोषसमुद्भवाः ।
६।६१च्- निरये चैव पतनं यातनाश्च यमक्षये ॥
६।६२अ- विप्रयोगं प्रियैश्चैव संयोगं च तथाऽप्रियैः ।
६।६२च्- जरया चाभिभवनं व्याधिभिश्चोपपीडनम् ॥
६।६३अ- देहादुत्क्रमणं चास्मात् पुनर्गर्भे च संभवम् ।
६।६३च्- योनिकोटिसहस्रेषु सृतीश्चास्यान्तरात्मनः ॥
६।६४अ- अधर्मप्रभवं चैव दुःखयोगं शरीरिणाम् ।
६।६४च्- धर्मार्थप्रभवं चैव सुखसंयोगमक्षयम् ॥
६।६५अ- सूक्ष्मतां चान्ववेक्षेत योगेन परमात्मनः ।
६।६५च्- देहेषु च समुत्पत्तिमुत्तमेष्वधमेषु च ॥ [।देहेषु चैवोपपत्तिम्]
६।६६अ- दूषितोऽपि चरेद् धर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः । [।भूषितोऽपि ]
६।६६च्- समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम् ॥
६।६७अ- फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् ।
६।६७च्- न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥
६।६८अ- संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा ।
६।६८च्- शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥
६।६९अ- अह्ना रात्र्या च याञ्जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः ।
६।६९च्- तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत् ॥
६।७०अ- प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत् कृताः ।
६।७०च्- व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः ॥
६।७१अ- दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः ।
६।७१च्- तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहात् ॥
६।७२अ- प्राणायामैर्दहेद् दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषम् ।
६।७२च्- प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ॥
६।७३अ- उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयामकृतात्मभिः ।
६।७३च्- ध्यानयोगेन सम्पश्येद् गतिमस्यान्तरात्मनः ॥
६।७४अ- सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर्न निबध्यते ।
६।७४च्- दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते ॥
६।७५अ- अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर्वैदिकैश्चैव कर्मभिः ।
६।७५च्- तपसश्चरणैश्चौग्रैः साधयन्तीह तत्पदम् ॥
६।७६अ- अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।
६।७६च्- चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥
६।७७अ- जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।
६।७७च्- रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत् ॥
६।७८अ- नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा ।
६।७८च्- तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद् ग्राहाद् विमुच्यते ॥
६।७९अ- प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् ।
६।७९च्- विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥
६।८०अ- यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः ।
६।८०च्- तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चैह च शाश्वतम् ॥
६।८१अ- अनेन विधिना सर्वांस्त्यक्त्वा सङ्गान् शनैः शनैः ।
६।८१च्- सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ॥
६।८२अ- ध्यानिकं सर्वमेवैतद् यदेतदभिशब्दितम् ।
६।८२च्- न ह्यनध्यात्मवित् कश्चित् क्रियाफलमुपाश्नुते ॥
६।८३अ- अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च ।
६।८३च्- आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत् ॥
६।८४अ- इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम् ।
६।८४च्- इदमन्विच्छतां स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम् ॥
६।८५अ- अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति यो द्विजः ।
६।८५च्- स विधूयैह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥
६।८६अ- एष धर्मोऽनुशिष्टो वो यतीनां नियतात्मनाम् ।
६।८६च्- वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत ॥
६।८७अ- ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।
६।८७च्- एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः ॥
६।८८अ- सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः ।
६।८८च्- यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम् ॥
६।८९अ- सर्वेषामपि चैतेषां वेदस्मृतिविधानतः । [।वेदश्रुतिविधानतः ]
६।८९च्- गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान् बिभर्ति हि ॥
६।९०अ- यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् ।
६।९०च्- तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥
६।९१अ- चतुर्भिरपि चैवैतैर्नित्यमाश्रमिभिर्द्विजैः ।
६।९१च्- दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः ॥
६।९२अ- धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
६।९२च्- धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥
६।९३अ- दश लक्षणानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते ।
६।९३च्- अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम् ॥
६।९४अ- दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन् समाहितः ।
६।९४च्- वेदान्तं विधिवत्श्रुत्वा संन्यसेदनृणो द्विजः ॥
६।९५अ- संन्यस्य सर्वकर्माणि कर्मदोषानपानुदन् ।
६।९५च्- नियतो वेदमभ्यस्य पुत्रैश्वर्ये सुखं वसेत् ॥
६।९६अ- एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमोऽस्पृहः ।
६।९६च्- संन्यासेनापहत्यैनः प्राप्नोति परमं गतिम् ॥
६।९७अ- एष वोऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विधः ।
६।९७च्- पुण्योऽक्षयफलः प्रेत्य राज्ञां धर्मं निबोधत ॥
अध्याय ७ CHAPTER 7
७।०१अ- राजधर्मान् प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन्नृपः ।
७।०१च्- संभवश्च यथा तस्य सिद्धिश्च परमा यथा ॥
७।०२अ- ब्राह्मं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि ।
७।०२च्- सर्वस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम् ॥
७।०३अ- अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतो विद्रुतो भयात् ।
७।०३च्- रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजत् प्रभुः ॥
७।०४अ- इन्द्रानिलयमार्काणामग्नेश्च वरुणस्य च ।
७।०४च्- चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः ॥
७।०५अ- यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः ।
७।०५च्- तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा ॥
७।०६अ- तपत्यादित्यवच्चैष चक्षूंषि च मनांसि च ।
७।०६च्- न चैनं भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम् ॥
७।०७अ- सोऽग्निर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमः स धर्मराट् ।
७।०७च्- स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रभावतः ॥ [।स चैन्द्रः स्वप्रभावतः] ॥
७।०८अ- बालोऽपि नावमान्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
७।०८च्- महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥
७।०९अ- एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् ।
७।०९च्- कुलं दहति राजाऽग्निः सपशुद्रव्यसञ्चयम् ॥
७।१०अ- कार्यं सोऽवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्त्वतः ।
७।१०च्- कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं विश्वरूपं पुनः पुनः ॥
७।११अ- यस्य प्रसादे पद्मा श्रीर्विजयश्च पराक्रमे ।
७।११च्- मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥
७।१२अ- तं यस्तु द्वेष्टि संमोहात् स विनश्यत्यसंशयम् ।
७।१२च्- तस्य ह्याशु विनाशाय राजा प्रकुरुते मनः ॥
७।१३अ- तस्माद् धर्मं यमिष्टेषु स व्यवस्येन्नराधिपः ।
७।१३च्- अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु तं धर्मं न विचालयेत् ॥
७।१४अ- तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् । [।तदर्थं]
७।१४च्- ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत् पूर्वमीश्वरः ॥
७।१५अ- तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
७।१५च्- भयाद् भोगाय कल्पन्ते स्वधर्मात्न चलन्ति च ॥
७।१६अ- तं देशकालौ शक्तिं च विद्यां चावेक्ष्य तत्त्वतः ।
७।१६च्- यथार्हतः सम्प्रणयेन्नरेष्वन्यायवर्तिषु ॥
७।१७अ- स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः ।
७।१७च्- चतुर्णामाश्रमाणां च धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः ॥
७।१८अ- दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।
७।१८च्- दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥
७।१९अ- समीक्ष्य स धृतः सम्यक् सर्वा रञ्जयति प्रजाः ।
७।१९च्- असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वतः ॥
७।२०अ- यदि न प्रणयेद् राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः ।
७।२०च्- शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन् दुर्बलान् बलवत्तराः ॥
७।२१अ- अद्यात् काकः पुरोडाशं श्वा च लिह्याद्द् हविस्तथा । [।श्वाऽवलिह्याद्द्]
७।२१च्- स्वाम्यं च न स्यात् कस्मिंश्चित् प्रवर्तेताधरोत्तरम् ॥
७।२२अ- सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः ।
७।२२च्- दण्डस्य हि भयात् सर्वं जगद् भोगाय कल्पते ॥
७।२३अ- देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः ।
७।२३च्- तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः ॥
७।२४अ- दुष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन् सर्वसेतवः ।
७।२४च्- सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद् दण्डस्य विभ्रमात् ॥
७।२५अ- यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा ।
७।२५च्- प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत् साधु पश्यति ॥
७।२६अ- तस्याहुः सम्प्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम् ।
७।२६च्- समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदम् ॥
७।२७अ- तं राजा प्रणयन् सम्यक् त्रिवर्गेणाभिवर्धते ।
७।२७च्- कामात्मा विषमः क्षुद्रो दण्डेनैव निहन्यते ॥ [।कामान्धो ]
७।२८अ- दण्डो हि सुमहत्तेजो दुर्धरश्चाकृतात्मभिः ।
७।२८च्- धर्माद् विचलितं हन्ति नृपमेव सबान्धवम् ॥
७।२९अ- ततो दुर्गं च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरम् ।
७।२९च्- अन्तरिक्षगतांश्चैव मुनीन् देवांश्च पीडयेत् ॥
७।३०अ- सोऽसहायेन मूढेन लुब्धेनाकृतबुद्धिना ।
७।३०च्- न शक्यो न्यायतो नेतुं सक्तेन विषयेषु च ॥
७।३१अ- शुचिना सत्यसंधेन यथाशास्त्रानुसारिणा ।
७।३१च्- प्रणेतुं शक्यते दण्डः सुसहायेन धीमता ॥
७।३२अ- स्वराष्ट्रे न्यायवृत्तः स्याद् भृशदण्डश्च शत्रुषु ।
७।३२च्- सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः ॥
७।३३अ- एवंवृत्तस्य नृपतेः शिलोञ्छेनापि जीवतः ।
७।३३च्- विस्तीर्यते यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥
७।३४अ- अतस्तु विपरीतस्य नृपतेरजितात्मनः ।
७।३४च्- सङ्क्षिप्यते यशो लोके घृतबिन्दुरिवाम्भसि ॥
७।३५अ- स्वे स्वे धर्मे निविष्टानां सर्वेषामनुपूर्वशः ।
७।३५च्- वर्णानामाश्रमाणां च राजा सृष्टोऽभिरक्षिता ॥
७।३६अ- तेन यद् यत् सभृत्येन कर्तव्यं रक्षता प्रजाः ।
७।३६च्- तत् तद् वोऽहं प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥
७।३७अ- ब्राह्मणान् पर्युपासीत प्रातरुत्थाय पार्थिवः ।
७।३७च्- त्रैविद्यवृद्धान् विदुषस्तिष्ठेत् तेषां च शासने ॥
७।३८अ- वृद्धांश्च नित्यं सेवेत विप्रान् वेदविदः शुचीन् ।
७।३८च्- वृद्धसेवी हि सततं रक्षोभिरपि पूज्यते ॥
७।३९अ- तेभ्योऽधिगच्छेद् विनयं विनीतात्माऽपि नित्यशः ।
७।३९च्- विनीतात्मा हि नृपतिर्न विनश्यति कर्हि चित् ॥
७।४०अ- बहवोऽविनयात्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः । [।सपरिग्रहाः]
७।४०च्- वनस्था अपि राज्यानि विनयात् प्रतिपेदिरे ॥
७।४१अ- वेनो विनष्टोऽविनयात्नहुषश्चैव पार्थिवः ।
७।४१च्- सुदाः पैजवनश्चैव सुमुखो निमिरेव च ॥
७।४२अ- पृथुस्तु विनयाद् राज्यं प्राप्तवान् मनुरेव च ।
७।४२च्- कुबेरश्च धनैश्वर्यं ब्राह्मण्यं चैव गाधिजः ॥
७।४३अ- त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् । [।त्रयीं विद्यात् ]
७।४३च्- आन्वीक्षिकीं चात्मविद्यां वार्तारम्भांश्च लोकतः ॥
७।४४अ- इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद् दिवानिशम् ।
७।४४च्- जितैन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ॥
७।४५अ- दश कामसमुत्थानि तथाऽष्टौ क्रोधजानि च ।
७।४५च्- व्यसनानि दुर्ऽन्तानि प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥
७।४६अ- कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः ।
७।४६च्- वियुज्यतेऽर्थधर्माभ्यां क्रोधजेष्वात्मनैव तु ॥
७।४७अ- मृगयाऽक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः ।
७।४७च्- तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ॥
७।४८अ- पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्याऽसूयाऽर्थदूषणम् ।
७।४८च्- वाग्दण्डजं च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ॥
७।४९अ- द्वयोरप्येतयोर्मूलं यं सर्वे कवयो विदुः ।
७।४९च्- तं यत्नेन जयेत्लोभं तज्जावेतावुभौ गणौ ॥
७।५०अ- पानमक्षाः स्त्रियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् ।
७।५०च्- एतत् कष्टतमं विद्यात्चतुष्कं कामजे गणे ॥
७।५१अ- दण्डस्य पातनं चैव वाक्पारुष्यार्थदूषणे ।
७।५१च्- क्रोधजेऽपि गणे विद्यात् कष्टमेतत् त्रिकं सदा ॥
७।५२अ- सप्तकस्यास्य वर्गस्य सर्वत्रैवानुषङ्गिणः ।
७।५२च्- पूर्वं पूर्वं गुरुतरं विद्याद् व्यसनमात्मवान् ॥
७।५३अ- व्यसनस्य च मृत्योश्च व्यसनं कष्टमुच्यते ।
७।५३च्- व्यसन्यधोऽधो व्रजति स्वर्यात्यव्यसनी मृतः ॥
७।५४अ- मौलान् शास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्षान् कुलोद्भवान् । [।कुलोद्गतान् ]
७।५४च्- सचिवान् सप्त चाष्टौ वा प्रकुर्वीत परीक्षितान् ॥ [।कुर्वीत सुपरीक्षितान्]
७।५५अ- अपि यत् सुकरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
७।५५च्- विशेषतोऽसहायेन किं तु राज्यं महोदयम् ॥ [।किं नु ]
७।५६अ- तैः सार्धं चिन्तयेन्नित्यं सामान्यं संधिविग्रहम् ।
७।५६च्- स्थानं समुदयं गुप्तिं लब्धप्रशमनानि च ॥
७।५७अ- तेषां स्वं स्वमभिप्रायमुपलभ्य पृथक् पृथक् ।
७।५७च्- समस्तानां च कार्येषु विदध्याद्द् हितमात्मनः ॥
७।५८अ- सर्वेषां तु विशिष्टेन ब्राह्मणेन विपश्चिता ।
७।५८च्- मन्त्रयेत् परमं मन्त्रं राजा षाड्गुण्यसंयुतम् ॥
७।५९अ- नित्यं तस्मिन् समाश्वस्तः सर्वकार्याणि निःक्षिपेत् । [इक्षिपेत्]
७।५९च्- तेन सार्धं विनिश्चित्य ततः कर्म समारभेत् ॥
७।६०अ- अन्यानपि प्रकुर्वीत शुचीन् प्राज्ञानवस्थितान् ।
७।६०च्- सम्यगर्थसमाहर्तॄनमात्यान् सुपरीक्षितान् ॥
७।६१अ- निर्वर्तेतास्य यावद्भिरितिकर्तव्यता नृभिः ।
७।६१च्- तावतोऽतन्द्रितान् दक्षान् प्रकुर्वीत विचक्षणान् ॥
७।६२अ- तेषामर्थे नियुञ्जीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् ।
७।६२च्- शुचीनाकरकर्मान्ते भीरूनन्तर्निवेशने ॥
७।६३अ- दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविशारदम् ।
७।६३च्- इङ्गिताकारचेष्टज्ञं शुचिं दक्षं कुलोद्गतम् ॥
७।६४अ- अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित् ।
७।६४च्- वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते ॥
७।६५अ- अमात्ये दण्ड आयत्तो दण्डे वैनयिकी क्रिया ।
७।६५च्- नृपतौ कोशराष्ट्रे च दूते संधिविपर्ययौ ॥
७।६६अ- दूत एव हि संधत्ते भिनत्त्येव च संहतान् ।
७।६६च्- दूतस्तत् कुरुते कर्म भिद्यन्ते येन मानवः ॥
७।६७अ- स विद्यादस्य कृत्येषु निर्गूढेङ्गितचेष्टितैः ।
७।६७च्- आकारमिङ्गितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्षितम् ॥
७।६८अ- बुद्ध्वा च सर्वं तत्त्वेन परराजचिकीर्षितम् ।
७।६८च्- तथा प्रयत्नमातिष्ठेद् यथाऽत्मानं न पीडयेत् ॥
७।६९अ- जाङ्गलं सस्यसम्पन्नमार्यप्रायमनाविलम् ।
७।६९च्- रम्यमानतसामन्तं स्वाजीव्यं देशमावसेत् ॥
७।७०अ- धन्वदुर्गं महीदुर्गमब्दुर्गं वार्क्षमेव वा ।
७।७०च्- नृदुर्गं गिरिदुर्गं वा समाश्रित्य वसेत् पुरम् ॥
७।७१अ- सर्वेण तु प्रयत्नेन गिरिदुर्गं समाश्रयेत् ।
७।७१च्- एषां हि बाहुगुण्येन गिरिदुर्गं विशिष्यते ॥
७।७२अ- त्रीण्याद्यान्याश्रितास्त्वेषां मृगगर्ताश्रयाप्चराः ।
७।७२च्- त्रीण्युत्तराणि क्रमशः प्लवङ्गमनरामराः ॥
७।७३अ- यथा दुर्गाश्रितानेतान्नोपहिंसन्ति शत्रवः ।
७।७३च्- तथाऽरयो न हिंसन्ति नृपं दुर्गसमाश्रितम् ॥
७।७४अ- एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्धरः ।
७।७४च्- शतं दशसहस्राणि तस्माद् दुर्गं विधीयते ॥
७।७५अ- तत् स्यादायुधसम्पन्नं धनधान्येन वाहनैः ।
७।७५च्- ब्राह्मणैः शिल्पिभिर्यन्त्रैर्यवसेनोदकेन च ॥
७।७६अ- तस्य मध्ये सुपर्याप्तं कारयेद् गृहमात्मनः ।
७।७६च्- गुप्तं सर्वऋतुकं शुभ्रं जलवृक्षसमन्वितम् ॥
७।७७अ- तदध्यास्योद्वहेद् भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ।
७।७७च्- कुले महति संभूतां हृद्यां रूपगुणान्विताम् ॥
७।७८अ- पुरोहितं च कुर्वीत वृणुयादेव चर्त्विजः ।
७।७८च्- तेऽस्य गृह्याणि कर्माणि कुर्युर्वैतानिकानि च ॥
७।७९अ- यजेत राजा क्रतुभिर्विविधैराप्तदक्षिणैः ।
७।७९च्- धर्मार्थं चैव विप्रेभ्यो दद्याद् भोगान् धनानि च ॥
७।८०अ- सांवत्सरिकमाप्तैश्च राष्ट्रादाहारयेद् बलिम् ।
७।८०च्- स्याच्चाम्नायपरो लोके वर्तेत पितृवत्नृषु ॥
७।८१अ- अध्यक्षान् विविधान् कुर्यात् तत्र तत्र विपश्चितः ।
७।८१च्- तेऽस्य सर्वाण्यवेक्षेरन्नृणां कार्याणि कुर्वताम् ॥
७।८२अ- आवृत्तानां गुरुकुलाद् विप्राणां पूजको भवेत् ।
७।८२च्- नृपाणामक्षयो ह्येष निधिर्ब्राह्मोऽभिधीयते ॥
७।८३अ- न तं स्तेना न चामित्रा हरन्ति न च नश्यति ।
७।८३च्- तस्माद् राज्ञा निधातव्यो ब्राह्मणेष्वक्षयो निधिः ॥
७।८४अ- न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हि चित् । [। न स्कन्दति न च्यवते]
७।८४च्- वरिष्ठमग्निहोत्रेभ्यो ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥
७।८५अ- सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे ।
७।८५च्- प्राधीते शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे ॥ [।आचार्ये शतसाहस्रम्]] [ञ्: सहस्रगुणमाचार्ये]
७।८६अ- पात्रस्य हि विशेषेण श्रद्दधानतयैव च ।
७।८६च्- अल्पं वा बहु वा प्रेत्य दानस्य फलमश्नुते ॥
[७।८७अ- देशकालविधानेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् । [नोतिन् क्]
[७।८७च्- पात्रे प्रदीयते यत् तु तद् धर्मस्य प्रसाधनम् ॥ [नोतिन् क्]
७।८७अ[८८अ]- समोत्तमाधमै राजा त्वाहूतः पालयन् प्रजाः ।
७।८७च्[८८च्]- न निवर्तेत सङ्ग्रामात् क्षात्रं धर्ममनुस्मरन् ॥
७।८८अ[८९अ]- सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां चैव पालनम् ।
७।८८च्[८९च्]- शुश्रूषा ब्राह्मणानां च राज्ञां श्रेयस्करं परम् ॥
७।८९अ[९०अ]- आहवेषु मिथोऽन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः ।
७।८९च्[९०च्]- युध्यमानाः परं शक्त्या स्वर्गं यान्त्यपराङ्मुखाः ॥
७।९०अ[९१अ]- न कूटैरायुधैर्हन्याद् युध्यमानो रणे रिपून् ।
७।९०च्[९१च्]- न कर्णिभिर्नापि दिग्धैर्नाग्निज्वलिततेजनैः ॥
७।९१अ[९२अ]- न च हन्यात् स्थलारूढं न क्लीबं न कृताञ्जलिम् ।
७।९१च्[९२च्]- न मुक्तकेशं नासीनं न तवास्मीति वादिनम् ॥
७।९२अ[९३अ]- न सुप्तं न विसंनाहं न नग्नं न निरायुधम् ।
७।९२च्[९३च्]- नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ॥
७।९३अ[९४अ]- नायुधव्यसनप्राप्तं नार्तं नातिपरिक्षतम् ।
७।९३च्[९४च्]- न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥
७।९४अ[९५अ]- यस्तु भीतः परावृत्तः सङ्ग्रामे हन्यते परैः ।
७।९४च्[९५च्]- भर्तुर्यद् दुष्कृतं किं चित् तत् सर्वं प्रतिपद्यते ॥
७।९५अ[९६अ]- यत्चास्य सुकृतं किं चिदमुत्रार्थमुपार्जितम् ।
७।९५च्[९६च्]- भर्ता तत् सर्वमादत्ते परावृत्तहतस्य तु ॥
७।९६अ[९७अ]- रथाश्वं हस्तिनं छत्रं धनं धान्यं पशून् स्त्रियः ।
७।९६च्[९७च्]- सर्वद्रव्याणि कुप्यं च यो यज् जयति तस्य तत् ॥
७।९७अ[९८अ]- राज्ञश्च दद्युरुद्धारमित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
७।९७च्[९८च्]- राज्ञा च सर्वयोधेभ्यो दातव्यमपृथग्जितम् ॥
७।९८अ[९९अ]- एषोऽनुपस्कृतः प्रोक्तो योधधर्मः सनातनः ।
७।९८च्[९९च्]- अस्माद् धर्मान्न च्यवेत क्षत्रियो घ्नन् रणे रिपून् ॥
७।९९अ[१००अ]- अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत् प्रयत्नतः ।
७।९९च्[१००च्]- रक्षितं वर्धयेच्चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥
७।१००अ[१०१अ]- एतच्चतुर्विधं विद्यात् पुरुषार्थप्रयोजनम् ।
७।१००च्[१०१च्]- अस्य नित्यमनुष्ठानं सम्यक् कुर्यादतन्द्रितः ॥
७।१०१अ[१०२अ]- अलब्धमिच्छेद् दण्डेन लब्धं रक्षेदवेक्षया ।
७।१०१च्[१०२च्]- रक्षितं वर्धयेद् वृद्ध्या वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥
७।१०२अ[१०३अ]- नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।
७।१०२च्[१०३च्]- नित्यं संवृतसंवार्यो नित्यं छिद्रानुसार्यरेः ॥
७।१०३अ[१०४अ]- नित्यमुद्यतदण्डस्य कृत्स्नमुद्विजते जगत् ।
७।१०३च्[१०४च्]- तस्मात् सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत् ॥
७।१०४अ[१०५अ]- अमाययैव वर्तेत न कथं चन मायया ।
७।१०४च्[१०५च्]- बुध्येतारिप्रयुक्तां च मायां नित्यं सुसंवृतः ॥
७।१०५अ[१०६अ]- नास्य छिद्रं परो विद्याद् विद्यात्छिद्रं परस्य च ।
७।१०५च्[१०६च्]- गूहेत् कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद् विवरमात्मनः ॥
७।१०६अ[१०७अ]- बकवत्चिन्तयेदर्थान् सिंहवत्च पराक्रमे ।
७।१०६च्[१०७च्]- वृकवत्चावलुम्पेत शशवत्च विनिष्पतेत् ॥
७।१०७अ[१०८अ]- एवं विजयमानस्य येऽस्य स्युः परिपन्थिनः ।
७।१०७च्[१०८च्]- तानानयेद् वशं सर्वान् सामादिभिरुपक्रमैः ॥
७।१०८अ[१०९अ]- यदि ते तु न तिष्ठेयुरुपायैः प्रथमैस्त्रिभिः ।
७।१०८च्[१०९च्]- दण्डेनैव प्रसह्यैतांशनकैर्वशमानयेत् ॥
७।१०९अ[११०अ]- सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः ।
७।१०९च्[११०च्]- सामदण्डौ प्रशंसन्ति नित्यं राष्ट्राभिवृद्धये ॥
७।११०[१११अ]- यथोद्धरति निर्दाता कक्षं धान्यं च रक्षति ।
७।११०च्[१११च्]- तथा रक्षेन्नृपो राष्ट्रं हन्याच्च परिपन्थिनः ॥
७।१११अ[११२अ]- मोहाद् राजा स्वराष्ट्रं यः कर्षयत्यनवेक्षया ।
७।१११च्[११२च्]- सोऽचिराद् भ्रश्यते राज्यात्जीवितात्च सबान्धवः ॥
७।११२अ[११३अ]- शरीरकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा ।
७।११२च्[११३च्]- तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात् ॥
७।११३अ[११४अ]- राष्ट्रस्य सङ्ग्रहे नित्यं विधानमिदमाचरेत् ।
७।११३च्[११४च्]- सुसङ्गृहीतराष्ट्रे हि पार्थिवः सुखमेधते ॥
७।११४अ[११५अ]- द्वयोस्त्रयाणां पञ्चानां मध्ये गुल्ममधिष्ठितम् ।
७।११४च्[११५च्]- तथा ग्रामशतानां च कुर्याद् राष्ट्रस्य सङ्ग्रहम् ॥
७।११५अ[११६अ]- ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद् दशग्रामपतिं तथा ।
७।११५च्[११६च्]- विंशतीशं शतेशं च सहस्रपतिमेव च ॥
७।११६अ[११७अ]- ग्रामदोषान् समुत्पन्नान् ग्रामिकः शनकैः स्वयम् ।
७।११६च्[११७च्]- शंसेद् ग्रामदशेशाय दशेशो विंशतीशिने ॥
७।११७अ[११८अ]- विंशतीशस्तु तत् सर्वं शतेशाय निवेदयेत् ।
७।११७च्[११८च्]- शंसेद् ग्रामशतेशस्तु सहस्रपतये स्वयम् ॥
७।११८अ[११९अ]- यानि राजप्रदेयानि प्रत्यहं ग्रामवासिभिः ।
७।११८च्[११९च्]- अन्नपानेन्धनादीनि ग्रामिकस्तान्यवाप्नुयात् ॥
७।११९अ[१२०अ]- दशी कुलं तु भुञ्जीत विंशी पञ्च कुलानि च ।
७।११९च्[१२०च्]- ग्रामं ग्रामशताध्यक्षः सहस्राधिपतिः पुरम् ॥
७।१२०अ[१२१अ]- तेषां ग्राम्याणि कार्यानि पृथक्कार्याणि चैव हि ।
७।१२०च्[१२१च्]- राज्ञोऽन्यः सचिवः स्निग्धस्तानि पश्येदतन्द्रितः ॥
७।१२१अ[१२२अ]- नगरे नगरे चैकं कुर्यात् सर्वार्थचिन्तकम् ।
७।१२१च्[१२२च्]- उच्चैःस्थानं घोररूपं नक्षत्राणामिव ग्रहम् ॥
७।१२२अ[१२३अ]- स ताननुपरिक्रामेत् सर्वानेव सदा स्वयम् ।
७।१२२च्[१२३च्]- तेषां वृत्तं परिणयेत् सम्यग् राष्ट्रेषु तत्चरैः ॥
७।१२३अ[१२४अ]- राज्ञो हि रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः ।
७।१२३च्[१२४च्]- भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥
७।१२४अ[१२५अ]- ये कार्यिकेभ्योऽर्थमेव गृह्णीयुः पापचेतसः ।
७।१२४च्[१२५च्]- तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात् प्रवासनम् ॥
७।१२५अ[१२६अ]- राजा कर्मसु युक्तानां स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च । [ राजकर्मसु]
७।१२५च्[१२६च्]- प्रत्यहं कल्पयेद् वृत्तिं स्थानं कर्मानुरूपतः ॥ [।स्थानकर्मानुरूपतः]
७।१२६अ[१२७अ]- पणो देयोऽवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनम् ।
७।१२६च्[१२७च्]- षाण्मासिकस्तथाऽच्छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः ॥
७।१२७अ[१२८अ]- क्रयविक्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।
७।१२७च्[१२८च्]- योगक्षेमं च सम्प्रेक्ष्य वणिजो दापयेत् करान् ॥
७।१२८अ[१२९अ]- यथा फलेन युज्येत राजा कर्ता च कर्मणाम् ।
७।१२८च्[१२९च्]- तथाऽवेक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत् सततं करान् ॥
७।१२९अ[१३०अ]- यथाऽल्पाल्पमदन्त्याद्यं वार्योकोवत्सषट्पदाः ।
७।१२९च्[१३०च्]- तथाऽल्पाल्पो ग्रहीतव्यो राष्ट्राद् राज्ञाब्दिकः करः ॥
७।१३०अ[१३१अ]- पञ्चाशद्भाग आदेयो राज्ञा पशुहिरण्ययोः ।
७।१३०च्[१३१च्]- धान्यानामष्टमो भागः षष्ठो द्वादश एव वा ॥
७।१३१अ[१३२अ]- आददीताथ षड्भागं द्रुमान् समधुसर्पिषाम् ।
७।१३१च्[१३२च्]- गन्धौषधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च ॥
७।१३२अ[१३३अ]- पत्रशाकतृणानां च चर्मणां वैदलस्य च ।
७।१३२च्[१३३च्]- मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥
७।१३३अ[१३४अ]- म्रियमाणोऽप्याददीत न राजा श्रोत्रियात् करम् ।
७।१३३च्[१३४च्]- न च क्षुधाऽस्य संसीदेत्श्रोत्रियो विषये वसन् ॥
७।१३४अ[१३५अ]- यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।
७।१३४च्[१३५च्]- तस्यापि तत् क्षुधा राष्ट्रमचिरेणैव सीदति ॥
७।१३५अ[१३६अ]- श्रुतवृत्ते विदित्वाऽस्य वृत्तिं धर्म्यां प्रकल्पयेत् ।
७।१३५च्[१३६च्]- संरक्षेत् सर्वतश्चैनं पिता पुत्रमिवौरसम् ॥
७।१३६अ[१३७अ]- संरक्ष्यमाणो राज्ञा यं कुरुते धर्ममन्वहम् । [ राज्ञाऽयं]
७।१३६च्[१३७च्]- तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ॥
७।१३७अ[१३८अ]- यत् किं चिदपि वर्षस्य दापयेत् करसंज्ञितम् ।
७।१३७च्[१३८च्]- व्यवहारेण जीवन्तं राजा राष्ट्रे पृथग्जनम् ॥
७।१३८अ[१३९अ]- कारुकान् शिल्पिनश्चैव शूद्रांश्चात्मोपजीविनः ।
७।१३८च्[१३९च्]- एकैकं कारयेत् कर्म मासि मासि महीपतिः ॥
७।१३९अ[१४०अ]- नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां चातितृष्णया ।
७।१३९च्[१४०च्]- उच्छिन्दन् ह्यात्मनो मूलमात्मानं तांश्च पीडयेत् ॥
७।१४०अ[१४१अ]- तीक्ष्णश्चैव मृदुश्च स्यात् कार्यं वीक्ष्य महीपतिः ।
७।१४०च्[१४१च्]- तीक्ष्णश्चैव मृदुश्चैव राज भवति सम्मतः ॥
७।१४१अ[१४२अ]- अमात्यमुख्यं धर्मज्ञं प्राज्ञं दान्तं कुलोद्गतम् ।
७।१४१च्[१४२च्]- स्थापयेदासने तस्मिन् खिन्नः कार्यैक्षणे नृणाम् ॥
७।१४२अ[१४३अ]- एवं सर्वं विधायैदमितिकर्तव्यमात्मनः ।
७।१४२च्[१४३च्]- युक्तश्चैवाप्रमत्तश्च परिरक्षेदिमाः प्रजाः ॥
७।१४३अ[१४४अ]- विक्रोशन्त्यो यस्य राष्ट्राद् ह्रियन्ते दस्युभिः प्रजाः ।
७।१४३च्[१४४च्]- सम्पश्यतः सभृत्यस्य मृतः स न तु जीवति ॥
७।१४४अ[१४५अ]- क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानामेव पालनम् ।
७।१४४च्[१४५च्]- निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते ॥
७।१४५अ[१४६अ]- उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः ।
७।१४५च्[१४६च्]- हुताग्निर्ब्राह्मणांश्चार्च्य प्रविशेत् स शुभां सभाम् ॥
७।१४६अ[१४७अ]- तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्द्य विसर्जयेत् ।
७।१४६च्[१४७च्]- विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्त्रयेत् सह मन्त्रिभिः ॥
७।१४७अ[१४८अ]- गिरिपृष्ठं समारुह्य प्रासादं वा रहोगतः ।
७।१४७च्[१४८च्]- अरण्ये निःशलाके वा मन्त्रयेदविभावितः ॥
७।१४८अ[१४९अ]- यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागम्य पृथग्जनाः ।
७।१४८च्[१४९च्]- स कृत्स्नां पृथिवीं भुङ्क्ते कोशहीनोऽपि पार्थिवः ॥
७।१४९अ[१५०अ]- जडमूकान्धबधिरांस्तैर्यग्योनान् वयोऽतिगान् ।
७।१४९च्[१५०च्]- स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यङ्गान् मन्त्रकालेऽपसारयेत् ॥
७।१५०अ[१५१अ]- भिन्दन्त्यवमता मन्त्रं तैर्यग्योनास्तथैव च ।
७।१५०च्[१५१च्]- स्त्रियश्चैव विशेषेण तस्मात् तत्रादृतो भवेत् ॥
७।१५१अ[१५२अ]- मध्यंदिनेऽर्धरात्रे वा विश्रान्तो विगतक्लमः ।
७।१५१च्[१५२च्]- चिन्तयेद् धर्मकामार्थान् सार्धं तैरेक एव वा ॥ [।सार्थं ]
७।१५२अ[१५३अ]- परस्परविरुद्धानां तेषां च समुपार्जनम् ।
७।१५२च्[१५३च्]- कन्यानां सम्प्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम् ॥
७।१५३अ[१५४अ]- दूतसम्प्रेषणं चैव कार्यशेषं तथैव च ।
७।१५३च्[१५४च्]- अन्तःपुरप्रचारं च प्रणिधीनां च चेष्टितम् ॥
७।१५४अ[१५५अ]- कृत्स्नं चाष्टविधं कर्म पञ्चवर्गं च तत्त्वतः ।
७।१५४च्[१५५च्]- अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च ॥
७।१५५अ[१५६अ]- मध्यमस्य प्रचारं च विजिगीषोश्च चेष्टितम् ।
७।१५५च्[१५६च्]- उदासीनप्रचारं च शत्रोश्चैव प्रयत्नतः ॥
७।१५६अ[१५७अ]- एताः प्रकृतयो मूलं मण्डलस्य समासतः ।
७।१५६च्[१५७च्]- अष्टौ चान्याः समाख्याता द्वादशैव तु ताः स्मृताः ॥
७।१५७अ[१५८अ]- अमात्यराष्ट्रदुर्गार्थदण्डाख्याः पञ्च चापराः ।
७।१५७च्[१५८च्]- प्रत्येकं कथिता ह्येताः सङ्क्षेपेण द्विसप्ततिः ॥
७।१५८अ[१५९अ]- अनन्तरमरिं विद्यादरिसेविनमेव च ।
७।१५८च्[१५९च्]- अरेरनन्तरं मित्रमुदासीनं तयोः परम् ॥
७।१५९अ[१६०अ]- तान् सर्वानभिसंदध्यात् सामादिभिरुपक्रमैः ।
७।१५९च्[१६०च्]- व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुषेण नयेन च ॥
७।१६०अ[१६१अ]- संधिं च विग्रहं चैव यानमासनमेव च ।
७।१६०च्[१६१च्]- द्वैधीभावं संश्रयं च षड्गुणांश्चिन्तयेत् सदा ॥
७।१६१अ[१६२अ]- आसनं चैव यानं च संधिं विग्रहमेव च ।
७।१६१च्[१६२च्]- कार्यं वीक्ष्य प्रयुञ्जीत द्वैधं संश्रयमेव च ॥
७।१६२अ[१६३अ]- संधिं तु द्विविधं विद्याद् राजा विग्रहमेव च ।
७।१६२च्[१६३च्]- उभे यानासने चैव द्विविधः संश्रयः स्मृतः ॥
७।१६३अ[१६४अ]- समानयानकर्मा च विपरीतस्तथैव च ।
७।१६३च्[१६४च्]- तदा त्वायतिसंयुक्तः संधिर्ज्ञेयो द्विलक्षणः ॥
७।१६४अ[१६५अ]- स्वयङ्कृतश्च कार्यार्थमकाले काल एव वा ।
७।१६४च्[१६५च्]- मित्रस्य चैवापकृते द्विविधो विग्रहः स्मृतः ॥
७।१६५अ[१६६अ]- एकाकिनश्चात्ययिके कार्ये प्राप्ते यदृच्छया ।
७।१६५च्[१६६च्]- संहतस्य च मित्रेण द्विविधं यानमुच्यते ॥
७।१६६अ[१६७अ]- क्षीणस्य चैव क्रमशो दैवात् पूर्वकृतेन वा ।
७।१६६च्[१६७च्]- मित्रस्य चानुरोधेन द्विविधं स्मृतमासनम् ॥
७।१६७अ[१६८अ]- बलस्य स्वामिनश्चैव स्थितिः कार्यार्थसिद्धये ।
७।१६७च्[१६८च्]- द्विविधं कीर्त्यते द्वैधं षाड्गुण्यगुणवेदिभिः ॥
७।१६८अ[१६९अ]- अर्थसम्पादनार्थं च पीड्यमानस्य शत्रुभिः ।
७।१६८च्[१६९च्]- साधुषु व्यपदेशश्च द्विविधः संश्रयः स्मृतः ॥
७।१६९अ[१७०अ]- यदाऽवगच्छेदायत्यामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः ।
७।१६९च्[१७०च्]- तदात्वे चाल्पिकां पीडां तदा संधिं समाश्रयेत् ॥
७।१७०अ[१७१अ]- यदा प्रहृष्टा मन्येत सर्वास्तु प्रकृतीर्भृशम् ।
७।१७०च्[१७१च्]- अत्युच्छ्रितं तथात्मानं तदा कुर्वीत विग्रहम् ॥
७।१७१अ[१७२अ]- यदा मन्येत भावेन हृष्टं पुष्टं बलं स्वकम् ।
७।१७१च्[१७२च्]- परस्य विपरीतं च तदा यायाद् रिपुं प्रति ॥
७।१७२अ[१७३अ]- यदा तु स्यात् परिक्षीणो वाहनेन बलेन च ।
७।१७२च्[१७३च्]- तदासीत प्रयत्नेन शनकैः सान्त्वयन्नरीन् ॥
७।१७३अ[१७४अ]- मन्येतारिं यदा राजा सर्वथा बलवत्तरम् ।
७।१७३च्[१७४च्]- तदा द्विधा बलं कृत्वा साधयेत् कार्यमात्मनः ॥
७।१७४अ[१७५अ]- यदा परबलानां तु गमनीयतमो भवेत् ।
७।१७४च्[१७५च्]- तदा तु संश्रयेत् क्षिप्रं धार्मिकं बलिनं नृपम् ॥
७।१७५अ[१७६अ]- निग्रहं प्रकृतीनां च कुर्याद् योऽरिबलस्य च ।
७।१७५च्[१७६च्]- उपसेवेत तं नित्यं सर्वयत्नैर्गुरुं यथा ॥
७।१७६अ[१७७अ]- यदि तत्रापि सम्पश्येद् दोषं संश्रयकारितम् ।
७।१७६च्[१७७च्]- सुयुद्धमेव तत्रापि निर्विशङ्कः समाचरेत् ॥
७।१७७अ[१७८अ]- सर्वोपायैस्तथा कुर्यान्नीतिज्ञः पृथिवीपतिः ।
७।१७७च्[१७८च्]- यथाऽस्याभ्यधिका न स्युर्मित्रोदासीनशत्रवः ॥
७।१७८अ[१७९अ]- आयतिं सर्वकार्याणां तदात्वं च विचारयेत् ।
७।१७८च्[१७९च्]- अतीतानां च सर्वेषां गुणदोषौ च तत्त्वतः ॥
७।१७९अ[१८०अ]- आयत्यां गुणदोषज्ञस्तदात्वे क्षिप्रनिश्चयः ।
७।१७९च्[१८०च्]- अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥
७।१८०अ[१८१अ]- यथैनं नाभिसंदध्युर्मित्रोदासीनशत्रवः ।
७।१८०च्[१८१च्]- तथा सर्वं संविदध्यादेष सामासिको नयः ॥
७।१८१अ[१८२अ]- तदा तु यानमातिष्ठेदरिराष्ट्रं प्रति प्रभुः ।
७।१८१च्[१८२च्]- तदानेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः ॥
७।१८२अ[१८३अ]- मार्गशीर्षे शुभे मासि यायाद् यात्रां महीपतिः ।
७।१८२च्[१८३च्]- फाल्गुनं वाथ चैत्रं वा मासौ प्रति यथाबलम् ॥
७।१८३अ[१८४अ]- अन्येष्वपि तु कालेषु यदा पश्येद् ध्रुवं जयम् ।
७।१८३च्[१८४च्]- तदा यायाद् विगृह्यैव व्यसने चोत्थिते रिपोः ॥
७।१८४अ[१८५अ]- कृत्वा विधानं मूले तु यात्रिकं च यथाविधि ।
७।१८४च्[१८५च्]- उपगृह्यास्पदं चैव चारान् सम्यग् विधाय च ॥
७।१८५अ[१८६अ]- संशोध्य त्रिविधं मार्गं षड्विधं च बलं स्वकम् ।
७।१८५च्[१८६च्]- सांपरायिककल्पेन यायादरिपुरं प्रति ॥
७।१८६अ[१८७अ]- शत्रुसेविनि मित्रे च गूढे युक्ततरो भवेत् ।
७।१८६च्[१८७च्]- गतप्रत्यागते चैव स हि कष्टतरो रिपुः ॥
७।१८७अ[१८८अ]- दण्डव्यूहेन तन् मार्गं यायात् तु शकटेन वा ।
७।१८७च्[१८८च्]- वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गरुडेन वा ॥
७।१८८अ[१८९अ]- यतश्च भयमाशङ्केत् ततो विस्तारयेद् बलम् ।
७।१८८च्[१८९च्]- पद्मेन चैव व्यूहेन निविशेत सदा स्वयम् ॥
७।१८९अ[१९०अ]- सेनापतिबलाध्यक्षौ सर्वदिक्षु निवेशयेत् ।
७।१८९च्[१९०च्]- यतश्च भयमाशङ्केत् प्राचीं तां कल्पयेद् दिशम् ॥
७।१९०अ[१९१अ]- गुल्मांश्च स्थापयेदाप्तान् कृतसंज्ञान् समन्ततः ।
७।१९०च्[१९१च्]- स्थाने युद्धे च कुशलानभीरूनविकारिणः ॥
७।१९१अ[१९२अ]- संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद् बहून् ।
७।१९१च्[१९२च्]- सूच्या वज्रेण चैवैतान् व्यूहेन व्यूह्य योधयेत् ॥
७।१९२अ[१९३अ]- स्यन्दनाश्वैः समे युध्येदनूपेनोद्विपैस्तथा ।
७।१९२च्[१९३च्]- वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचर्मायुधैः स्थले ॥
७।१९३अ[१९४अ]- कुरुक्षेत्रांश्च मत्स्यांश्च पञ्चालांशूरसेनजान् । [:कौरक्षेत्रांश्च ]
७।१९३च्[१९४च्]- दीर्घांल्लघूंश्चैव नरानग्रानीकेषु योजयेत् ॥
७।१९४अ[१९५अ]- प्रहर्षयेद् बलं व्यूह्य तांश्च सम्यक् परीक्षयेत् । [।भृशं परीक्षयेत्)]
७।१९४च्[१९५च्]- चेष्टाश्चैव विजानीयादरीन् योधयतामपि ॥
७।१९५अ[१९६अ]- उपरुध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् ।
७।१९५च्[१९६च्]- दूषयेच्चास्य सततं यवसान्नोदकैन्धनम् ॥
७।१९६अ[१९७अ]- भिन्द्याच्चैव तडागानि प्राकारपरिखास्तथा ।
७।१९६च्[१९७च्]- समवस्कन्दयेच्चैनं रात्रौ वित्रासयेत् तथा ॥
७।१९७अ[१९८अ]- उपजप्यानुपजपेद् बुध्येतैव च तत्कृतम् ।
७।१९७च्[१९८च्]- युक्ते च दैवे युध्येत जयप्रेप्सुरपेतभीः ॥
७।१९८अ[१९९अ]- साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथ वा पृथक् ।
७।१९८च्[१९९च्]- विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदा चन ॥ [अरिं]
७।१९९अ[२००अ]- अनित्यो विजयो यस्माद् दृश्यते युध्यमानयोः ।
७।१९९च्[२००च्]- पराजयश्च सङ्ग्रामे तस्माद् युद्धं विवर्जयेत् ॥
७।२००अ[२०१अ]- त्रयाणामप्युपायानां पूर्वोक्तानामसंभवे ।
७।२००च्[२०१च्]- तथा युध्येत सम्पन्नो विजयेत रिपून् यथा ॥
७।२०१अ[२०२अ]- जित्वा सम्पूजयेद् देवान् ब्राह्मणांश्चैव धार्मिकान् ।
७।२०१च्[२०२च्]- प्रदद्यात् परिहारार्थं ख्यापयेदभयानि च ॥
७।२०२अ[२०३अ]- सर्वेषां तु विदित्वैषां समासेन चिकीर्षितम् ।
७।२०२च्[२०३च्]- स्थापयेत् तत्र तद्वंश्यं कुर्याच्च समयक्रियाम् ॥
७।२०३अ[२०४अ]- प्रमाणानि च कुर्वीत तेषां धर्मान् यथोदितान् ।
७।२०३च्[२०४च्]- रत्नैश्च पूजयेदेनं प्रधानपुरुषैः सह ॥
७।२०४अ[२०५अ]- आदानमप्रियकरं दानं च प्रियकारकम् ।
७।२०४च्[२०५च्]- अभीप्सितानामर्थानां काले युक्तम् ??॥ [।कालयुक्तं प्रशस्यते)]
७।२०५अ[२०६अ]- सर्वं कर्मैदमायत्तं विधाने दैवमानुषे ।
७।२०५च्[२०६च्]- तयोर्दैवमचिन्त्यं तु मानुषे विद्यते क्रिया ॥
[७।२०७अ- दैवेन विधिना युक्तं मानुष्यं यत् प्रवर्तते ।][नोतिन् क्] [ञ्हायुक्तं]
[७।२०७च्- परिक्लेशेन महता तदर्थस्य समाधकम् ॥ ][नोतिन् क्]
[७।२०८अ- संयुक्तस्यापि दैवेन पुरुषकारेण वर्जितम् ।][नोतिन् क्]
[७।२०८च्- विना पुरुषकारेण फलं क्षेत्रं प्रयच्छति ॥ ][नोतिन् क्]
[७।२०९अ- चन्द्रार्काद्या ग्रहा वायुरग्निरापस्तथैव च ।][नोतिन् क्]
[७।२०९च्- इह दैवेन साध्यन्ते पौरुषेण प्रयत्नतः ॥ ][नोतिन् क्]
७।२०६अ[२१०अ]- सह वाऽपि व्रजेद् युक्तः संधिं कृत्वा प्रयत्नतः ।
७।२०६च्[२१०च्]- मित्रं हिरण्यं भूमिं वा सम्पश्यंस्त्रिविधं फलम् ॥
७।२०७अ[२११अ]- पार्ष्णिग्राहं च सम्प्रेक्ष्य तथाक्रन्दं च मण्डले ।
७।२०७च्[२११च्]- मित्रादथाप्यमित्राद् वा यात्राफलमवाप्नुयात् ॥
७।२०८अ[२१२अ]- हिरण्यभूमिसम्प्राप्त्या पार्थिवो न तथैधते ।
७।२०८च्[२१२च्]- यथा मित्रं ध्रुवं लब्ध्वा कृशमप्यायतिक्षमम् ॥
७।२०९अ[२१३अ]- धर्मज्ञं च कृतज्ञं च तुष्टप्रकृतिमेव च ।
७।२०९च्[२१३च्]- अनुरक्तं स्थिरारम्भं लघुमित्रं प्रशस्यते ॥
७।२१०अ[२१४अ]- प्राज्ञं कुलीनं शूरं च दक्षं दातारमेव च ।
७।२१०च्[२१४च्]- कृतज्ञं धृतिमन्तं च कष्टमाहुररिं बुधाः ॥
७।२११अ[२१५अ]- आर्यता पुरुषज्ञानं शौर्यं करुणवेदिता ।
७।२११च्[२१५च्]- स्थौललक्ष्यं च सततमुदासीनगुणौदयः ॥
७।२१२अ[२१६अ]- क्षेम्यां सस्यप्रदां नित्यं पशुवृद्धिकरीमपि ।
७।२१२च्[२१६च्]- परित्यजेन्नृपो भूमिमात्मार्थमविचारयन् ॥
७।२१३अ[२१७अ]- आपदर्थं धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैरपि । [।आपदर्थे ]
७।२१३च्[२१७च्]- आत्मानं सततं रक्षेद् दारैरपि धनैरपि ॥
७।२१४अ[२१८अ]- सह सर्वाः समुत्पन्नाः प्रसमीक्ष्यापदो भृशम् ।
७।२१४च्[२१८च्]- संयुक्तांश्च वियुक्तांश्च सर्वोपायान् सृजेद् बुधः ॥
७।२१५अ[२१९अ]- उपेतारमुपेयं च सर्वोपायांश्च कृत्स्नशः ।
७।२१५च्[२१९च्]- एतत् त्रयं समाश्रित्य प्रयतेतार्थसिद्धये ॥
७।२१६अ[२२०अ]- एवं सर्वमिदं राजा सह सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः ।
७।२१६च्[२२०च्]- व्यायम्याप्लुत्य मध्याह्ने भोक्तुमन्तःपुरं विशेत् ॥
७।२१७अ[२२१अ]- तत्रात्मभूतैः कालज्ञैरहार्यैः परिचारकैः ।
७।२१७च्[२२१च्]- सुपरीक्षितमन्नाद्यमद्यान् मन्त्रैर्विषापहैः ॥
७।२१८अ[२२२अ]- विषघ्नैरगदैश्चास्य सर्वद्रव्याणि योजयेत् । [।विषघ्नैरुदकैश्चास्य सर्वद्रव्याणि शोधयेत् ]
७।२१८च्[२२२च्]- विषघ्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत् सदा ॥
७।२१९अ[२२३अ]- परीक्षिताः स्त्रियश्चैनं व्यजनोदकधूपनैः ।
७।२१९च्[२२३च्]- वेषाभरणसंशुद्धाः स्पृशेयुः सुसमाहिताः ॥
७।२२०अ[२२४अ]- एवं प्रयत्नं कुर्वीत यानशय्याऽऽसनाशने ।
७।२२०च्[२२४च्]- स्नाने प्रसाधने चैव सर्वालङ्कारकेषु च ॥
७।२२१अ[२२५अ]- भुक्तवान् विहरेच्चैव स्त्रीभिरन्तःपुरे सह ।
७।२२१च्[२२५च्]- विहृत्य तु यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत् ॥
७।२२२अ[२२६अ]- अलङ्कृतश्च सम्पश्येदायुधीयं पुनर्जनम् ।
७।२२२च्[२२६च्]- वाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्याभरणानि च ॥
७।२२३अ[२२७अ]- संध्यां चोपास्य शृणुयादन्तर्वेश्मनि शस्त्रभृत् ।
७।२२३च्[२२७च्]- रहस्याख्यायिनां चैव प्रणिधीनां च चेष्टितम् ॥
७।२२४अ[२२८अ]- गत्वा कक्षान्तरं त्वन्यत् समनुज्ञाप्य तं जनम् ।
७।२२४च्[२२८च्]- प्रविशेद् भोजनार्थं च स्त्रीवृतोऽन्तःपुरं पुनः ॥
७।२२५अ[२२९अ]- तत्र भुक्त्वा पुनः किं चित् तूर्यघोषैः प्रहर्षितः ।
७।२५५च्[२२९च्]- संविशेत् तं यथाकालमुत्तिष्ठेच्च गतक्लमः ॥
७।२२६अ[२३०अ]- एतद्विधानमातिष्ठेदरोगः पृथिवीपतिः ।
७।२२६च्[२३०च्]- अस्वस्थः सर्वमेतत् तु भृत्येषु विनियोजयेत् ॥
अध्याय ८
८।०१अ- व्यवहारान् दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः ।
८।०१च्- मन्त्रज्ञैर्मन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेत् सभाम् ॥
८।०२अ- तत्रासीनः स्थितो वाऽपि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
८।०२च्- विनीतवेषाभरणः पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् ॥
८।०३अ- प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः ।
८।०३च्- अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृथक् ॥
८।०४अ- तेषामाद्यं ऋणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः ।
८।०४च्- संभूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च ॥
८।०५अ- वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः ।
८।०५च्- क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः ॥
८।०६अ- सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके ।
८।०६च्- स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसङ्ग्रहणमेव च ॥
८।०७अ- स्त्रीपुंधर्मो विभागश्च द्यूतमाह्वय एव च ।
८।०७च्- पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह ॥
८।०८अ- एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां नृणाम् ।
८।०८च्- धर्मं शाश्वतमाश्रित्य कुर्यात् कार्यविनिर्णयम् ॥
८।०९अ- यदा स्वयं न कुर्यात् तु नृपतिः कार्यदर्शनम् ।
८।०९च्- तदा नियुञ्ज्याद् विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥
८।१०अ- सोऽस्य कार्याणि सम्पश्येत् सभ्यैरेव त्रिभिर्वृतः ।
८।१०च्- सभामेव प्रविश्याग्र्यामासीनः स्थित एव वा ॥
८।११अ- यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः ।
८।११च्- राज्ञश्चाधिकृतो विद्वान् ब्रह्मणस्तां सभां विदुः ॥
८।१२अ- धर्मो विद्धस्त्वधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते ।
८।१२च्- शल्यं चास्य न कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ॥
८।१३अ- सभां वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम् । [।सभा वा न प्रवेष्टव्या ]
८।१३च्- अब्रुवन् विब्रुवन् वाऽपि नरो भवति किल्बिषी ॥
८।१४अ- यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ।
८।१४च्- हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥
८।१५अ- धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।
८।१५च्- तस्माद् धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ॥ [।वधीत्]
८।१६अ- वृषो हि भगवान् धर्मस्तस्य यः कुरुते ह्यलम् । [।त्वलम्]
८।१६च्- वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद् धर्मं न लोपयेत् ॥
८।१७अ- एक एव सुहृद् धर्मो निधानेऽप्यनुयाति यः ।
८।१७च्- शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यद् हि गच्छति ॥
८।१८अ- पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणं ऋच्छति ।
८।१८च्- पादः सभासदः सर्वान् पादो राजानमृच्छति ॥
८।१९अ- राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः ।
८।१९च्- एनो गच्छति कर्तारं निन्दाऽर्हो यत्र निन्द्यते ॥
८।२०अ- जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद् ब्राह्मणब्रुवः ।
८।२०च्- धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न शूद्रः कथं चन ??॥
८।२१अ- यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् ।
८।२१च्- तस्य सीदति तद् राष्ट्रं पङ्के गौरिव पश्यतः ॥
८।२२अ- यद् राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तमद्विजम् ।
८।२२च्- विनश्यत्याशु तत् कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥
८।२३अ- धर्मासनमधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः ।
८।२३च्- प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत् ॥
८।२४अ- अर्थानर्थावुभौ बुद्ध्वा धर्माधर्मौ च केवलौ ।
८।२४च्- वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत् कार्याणि कार्यिणाम् ॥
८।२५अ- बाह्यैर्विभावयेत्लिङ्गैर्भावमन्तर्गतं नृणाम् ।
८।२५च्- स्वरवर्णैङ्गिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च ॥
८।२६अ- आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च ।
८।२६च्- नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥
८।२७अ- बालदायादिकं रिक्थं तावद् राजाऽनुपालयेत् ।
८।२७च्- यावत् स स्यात् समावृत्तो यावत्चातीतशैशवः ॥ [।यावद् वाऽतीतशैशवः]
८।२८अ- वशाऽपुत्रासु चैवं स्याद् रक्षणं निष्कुलासु च ।
८।२८च्- पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च ॥
८।२९अ- जीवन्तीनां तु तासां ये तद् हरेयुः स्वबान्धवाः ।
८।२९च्- तांशिष्यात्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥
८।३०अ- प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ।
८।३०च्- अर्वाक् त्र्यब्दाद्द् हरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ॥
८।३१अ- ममैदमिति यो ब्रूयात् सोऽनुयोज्यो यथाविधि ।
८।३१च्- संवाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति ॥
८।३२अ- अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ।
८।३२च्- वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति ॥
८।३३अ- आददीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान्नृपः ।
८।३३च्- दशमं द्वादशं वाऽपि सतां धर्ममनुस्मरन् ॥
८।३४अ- प्रणष्टाधिगतं द्रव्यं तिष्ठेद् युक्तैरधिष्ठितम् ।
८।३४च्- यांस्तत्र चौरान् गृह्णीयात् तान् राजैभेन घातयेत् ॥
८।३५अ- ममायमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः ।
८।३५च्- तस्याददीत षड्भागं राजा द्वादशमेव वा ॥
८।३६अ- अनृतं तु वदन् दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशमष्टमम् ।
८।३६च्- तस्यैव वा निधानस्य सङ्ख्ययाऽल्पीयसीं कलाम् ॥
८।३७अ- विद्वांस्तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा पूर्वोपनिहितं निधिम् ।
८।३८च्- अशेषतोऽप्याददीत सर्वस्याधिपतिर्हि सः ॥
८।३८अ- यं तु पश्येन्निधिं राजा पुराणं निहितं क्षितौ ।
८।३८च्- तस्माद् द्विजेभ्यो दत्त्वाऽर्धमर्धं कोशे प्रवेशयेत् ॥
८।३९अ- निधीनां तु पुराणानां धातूनामेव च क्षितौ ।
८।३९च्- अर्धभाग् रक्षणाद् राजा भूमेरधिपतिर्हि सः ॥
८।४०अ- दातव्यं सर्ववर्णेभ्यो राज्ञा चौरैर्हृतं धनम् ।
८।४०च्- राजा तदुपयुञ्जानश्चौरस्याप्नोति किल्बिषम् ॥
८।४१अ- जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणीधर्मांश्च धर्मवित् ।
८।४१च्- समीक्ष्य कुलधर्मांश्च स्वधर्मं प्रतिपादयेत् ॥
८।४२अ- स्वानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तोऽपि मानवाः ।
८।४२च्- प्रिया भवन्ति लोकस्य स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः ॥
८।४३अ- नोत्पादयेत् स्वयं कार्यं राजा नाप्यस्य पूरुषः ??।
८।४३च्- न च प्रापितमन्येन ग्रसेदर्थं कथं चन ॥ [।ग्रसेतार्थं]
८।४४अ- यथा नयत्यसृक्पातैर्मृगस्य मृगयुः पदम् ।
८।४४च्- नयेत् तथाऽनुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम् ॥
८।४५अ- सत्यमर्थं च सम्पश्येदात्मानमथ साक्षिणः । [।साक्षिणम्]
८।४५च्- देशं रूपं च कालं च व्यवहारविधौ स्थितः ॥
८।४६अ- सद्भिराचरितं यत् स्याद् धार्मिकैश्च द्विजातिभिः ।
८।४६च्- तद् देशकुलजातीनामविरुद्धं प्रकल्पयेत् ॥
८।४७अ- अधमर्णार्थसिद्ध्यर्थमुत्तमर्णेन चोदितः ।
८।४७च्- दापयेद् धनिकस्यार्थमधमर्णाद् विभावितम् ॥
८।४८अ- यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः ।
८।४८च्- तैर्तैरुपायैः सङ्गृह्य दापयेदधमर्णिकम् ॥
८।४९अ- धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ।
८।४९च्- प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च ॥
८।५०अ- यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमर्णोऽधमर्णिकात् ।
८।५०च्- न स राज्ञाऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन् धनम् ॥
८।५१अ- अर्थेऽपव्ययमानं तु करणेन विभावितम् ।
८।५१च्- दापयेद् धनिकस्यार्थं दण्डलेशं च शक्तितः ॥
८।५२अ- अपह्नवेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि ।
८।५२च्- अभियोक्ता दिशेद् देश्यं करणं वाऽन्यदुद्दिशेत् ॥
८।५३अ- अदेश्यं यश्च दिशति निर्दिश्यापह्नुते च यः ।
८।५३च्- यश्चाधरोत्तरानर्थान् विगीतान्नावबुध्यते ॥
८।५४अ- अपदिश्यापदेश्यं च पुनर्यस्त्वपधावति । [ऽपदिश्यापदेशं]
८।५४च्- सम्यक् प्रणिहितं चार्थं पृष्टः सन्नाभिनन्दति ॥
८।५५अ- असंभाष्ये साक्षिभिश्च देशे संभाषते मिथः ।
८।५५च्- निरुच्यमानं प्रश्नं च नेच्छेद् यश्चापि निष्पतेत् ॥
८।५६अ- ब्रूहीत्युक्तश्च न ब्रूयादुक्तं च न विभावयेत् ।
८।५६च्- न च पूर्वापरं विद्यात् तस्मादर्थात् स हीयते ॥
८।५७अ- साक्षिणः सन्ति मेत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः । [।ज्ञातारः सन्ति मेत्य्]
८।५७च्- धर्मस्थः कारणैरेतैर्हीनं तमपि निर्दिशेत् ॥ [।तमिति निर्दिशेत्)
८।५८अ- अभियोक्ता न चेद् ब्रूयाद् बध्यो दण्ड्यश्च धर्मतः । [।बन्ध्यो दण्ड्यश्च]
८।५८च्- न चेत् त्रिपक्षात् प्रब्रूयाद् धर्मं प्रति पराजितः ॥
८।५९अ- यो यावद् निह्नुवीतार्थं मिथ्या यावति वा वदेत् ??।
८।५९च्- तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमम् ??॥
८।६०अ- पृष्टोऽपव्ययमानस्तु कृतावस्थो धनेषिणा ।
८।६०च्- त्र्यवरैः साक्षिभिर्भाव्यो नृपब्राह्मणसंनिधौ ॥
८।६१अ- यादृशा धनिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः ।
८।६१च्- तादृशान् सम्प्रवक्ष्यामि यथा वाच्यं ऋतं च तैः ॥
८।६२अ- गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविद् शूद्रयोनयः ।
८।६२च्- अर्थ्युक्ताः साक्ष्यमर्हन्ति न ये के चिदनापदि ॥
८।६३अ- आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः ।
८।६३च्- सर्वधर्मविदोऽलुब्धा विपरीतांस्तु वर्जयेत् ॥
८।६४अ- नार्थसंबन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः ।
८।६४च्- न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न दूषिताः ॥
८।६५अ- न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुककुशीलवौ ।
८।६५च्- न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः ॥
८।६६अ- नाध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युर्न विकर्मकृत् ।
८।६६च्- न वृद्धो न शिशुर्नैको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः ॥
८।६७अ- नार्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः ।
८।६७च्- न श्रमार्तो न कामार्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः ॥
८।६८अ- स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः ।
८।६८च्- शूद्राश्च सन्तः शूद्राणां अन्त्यानामन्त्ययोनयः ॥
८।६९अ- अनुभावी तु यः कश्चित् कुर्यात् साक्ष्यं विवादिनाम् ।
८।६९च्- अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये ॥
८।७०अ- स्त्रियाऽप्यसंभावे कार्यं बालेन स्थविरेण वा ।
८।७०च्- शिष्येण बन्धुना वाऽपि दासेन भृतकेन वा ॥
८।७१अ- बालवृद्धातुराणां च साक्ष्येषु वदतां मृषा ।
८।७१च्- जानीयादस्थिरां वाचमुत्सिक्तमनसां तथा ॥
८।७२अ- साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसङ्ग्रहणेषु च ।
८।७२च्- वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥
८।७३अ- बहुत्वं परिगृह्णीयात् साक्षिद्वैधे नराधिपः ।
८।७३च्- समेषु तु गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥
८।७४अ- समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ।
८।७४च्- तत्र सत्यं ब्रुवन् साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥
८।७५अ- साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद् विब्रुवन्नार्यसंसदि ।
८।७५च्- अवाङ्नरकमभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच्च हीयते ॥
८।७६अ- यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाद् वाऽपि किं चन ।
८।७६च्- पृष्टस्तत्रापि तद् ब्रूयाद् यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥
८।७७अ- एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्याद् बह्व्यः शुच्योऽपि न स्त्रियः । [। त्वसाक्षी]
८।७७च्- स्त्रीबुद्धेरस्थिरत्वात् तु दोषैश्चान्येऽपि ये वृताः ॥
८।७८अ- स्वभावेनैव यद् ब्रूयुस्तद् ग्राह्यं व्यावहारिकम् ।
८।७८च्- अतो यदन्यद् विब्रूयुर्धर्मार्थं तदपार्थकम् ॥
८।७९अ- सभान्तः साक्षिणः प्राप्तानर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ ।
८।७९च्- प्राड् विवाकोऽनुयुञ्जीत विधिनाऽनेन सान्त्वयन् ??॥
८।८०अ- यद् द्वयोरनयोर्वेत्थ कार्येऽस्मिंश्चेष्टितं मिथः ।
८।८०च्- तद् ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्यत्र साक्षिता ॥
८।८१अ- सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन् साक्षी लोकान् आप्नोत्यपुष्कलान् । [।आप्नोत्यनिन्दितान्]
८।८१च्- इह चानुत्तमां कीर्तिं वागेषा ब्रह्मपूजिता ॥
८।८२अ- साक्ष्येऽनृतं वदन् पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशम् ।
८।८२च्- विवशः शतमाजातीस्तस्मात् साक्ष्यं वदेद् ऋतम् ॥
८।८३अ- सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते ।
८।८३च्- तस्मात् सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः ॥
८।८४अ- आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथाऽत्मनः ।
८।८४च्- माऽवमंस्थाः स्वमात्मानं नृणां साक्षिणमुत्तमम् ॥
८।८५अ- मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित् पश्यतीति नः ।
८।८५च्- तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः ॥
८।८६अ- द्यौर्भूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः ।
८।८६च्- रात्रिः संध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ॥
८।८७अ- देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेद् ऋतं द्विजान् ।
८।८७च्- उदङ्मुखान् प्राङ्मुखान् वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन् ॥
८।८८अ- ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत् सत्यं ब्रूहीति पार्थिवम् ।
८।८८च्- गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः ॥
८।८९अ- ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः ।
८।८९च्- मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्ब्रुवतो मृषा ॥
८।९०अ- जन्मप्रभृति यत् किं चित् पुण्यं भद्र त्वया कृतम् ।
८।९०च्- तत् ते सर्वं शुनो गच्छेद् यदि ब्रूयास्त्वमन्यथा ॥
८।९१अ- एकोऽहमस्मीत्यात्मानं यस्त्वं कल्याण मन्यसे ।
८।९१च्- नित्यं स्थितस्ते हृद्येष पुण्यपापैक्षिता मुनिः ॥
८।९२अ- यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैष हृदि स्थितः ।
८।९२च्- तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः ॥
८।९३अ- नग्नो मुण्डः कपालेन च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः । [।कपाली ]
८।९३च्- अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद् यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥
८।९४अ- अवाक्षिरास्तमस्यन्धे किल्बिषी नरकं व्रजेत् ।
८।९४च्- यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात् पृष्टः सन् धर्मनिश्चये ॥
८।९५अ- अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति स नरः कण्टकैः सह ।
८।९५च्- यो भाषतेऽर्थवैकल्यमप्रत्यक्षं सभां गतः ॥
८।९६अ- यस्य विद्वान् हि वदतः क्षेत्रज्ञो नाभिशङ्कते । [आतिशङ्कते)
८।९६च्- तस्मान्न देवाः श्रेयांसं लोकेऽन्यं पुरुषं विदुः ॥
८।९७अ- यावतो बान्धवान् यस्मिन् हन्ति साक्ष्येऽनृतं वदन् ।
८।९७च्- तावतः सङ्ख्यया तस्मिन् शृणु सौम्यानुपूर्वशः ॥
८।९८अ- पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते ।
८।९८च्- शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥
८।९९अ- हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् ।
८।९९च्- सर्वं भूमिअनृते हन्ति मा स्म भूमिअनृतं वदीः ॥
८।१००अ- अप्सु भूमिवदित्याहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने ।
८।१००च्- अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च ॥
८।१०१अ- एतान् दोषानवेक्ष्य त्वं सर्वाननृतभाषणे ।
८।१०१च्- यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वमेवाञ्जसा वद ॥
८।१०२अ- गोरक्षकान् वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान् । [।वाणिजकांस्]
८।१०२च्- प्रेष्यान् वार्धुषिकांश्चैव विप्रान् शूद्रवदाचरेत् ॥
८।१०३अ- तद् वदन् धर्मतोऽर्थेषु जानन्नप्यन्य्था नरः ।
८।१०३च्- न स्वर्गाच्च्यवते लोकाद् दैवीं वाचं वदन्ति ताम् ॥
८।१०४अ- शूद्रविड् क्षत्रविप्राणां यत्रऋतोक्तौ भवेद् वधः ।
८।१०४च्- तत्र वक्तव्यमनृतं तद् हि सत्याद् विशिष्यते ॥
८।१०५अ- वाग्दैवत्यैश्च चरुभिर्यजेरंस्ते सरस्वतीम् ।
८।१०५च्- अनृतस्यैनसस्तस्य कुर्वाणा निष्कृतिं पराम् ॥
८।१०६अ- कूष्माण्डैर्वाऽपि जुहुयाद् घृतमग्नौ यथाविधि ।
८।१०६च्- उदित्य् ऋचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन वा ॥
८।१०७अ- त्रिपक्षादब्रुवन् साक्ष्यं ऋणादिषु नरोऽगदः ।
८।१०७च्- तदृणं प्राप्नुयात् सर्वं दशबन्धं च सर्वतः ॥
८।१०८अ- यस्य दृश्येत सप्ताहादुक्तवाक्यस्य साक्षिणः ।
८।१०८च्- रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं ऋणं दाप्यो दमं च सः ॥
८।१०९अ- असाक्षिकेषु त्वर्थेषु मिथो विवदमानयोः ।
८।१०९च्- अविन्दंस्तत्त्वतः सत्यं शपथेनापि लम्भयेत् ॥
८।११०अ- महर्षिभिश्च देवैश्च कार्यार्थं शपथाः कृताः ।
८।११०च्- वसिष्ठश्चापि शपथं शेपे पैजवने नृपे ॥
८।१११अ- न वृथा शपथं कुर्यात् स्वल्पेऽप्यर्थे नरो बुधः ।
८।१११च्- वृथा हि शपथं कुर्वन् प्रेत्य चैह च नश्यति ॥
८।११२अ- कामिनीषु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने ।
८।११२च्- ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम् ॥
८।११३अ- सत्येन शापयेद् विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः ।
८।११३च्- गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः ॥
८।११४अ- अग्निं वाऽहारयेदेनमप्सु चैनं निमज्जयेत् ।
८।११४च्- पुत्रदारस्य वाप्येनं शिरांसि स्पर्शयेत् पृथक् ॥
८।११५अ- यमिद्धो न दहत्यग्निरापो नोन्मज्जयन्ति च ।
८।११५च्- न चार्तिं ऋच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः ॥
८।११६अ- वत्सस्य ह्यभिशस्तस्य पुरा भ्रात्रा यवीयसा ।
८।११६च्- नाग्निर्ददाह रोमापि सत्येन जगतः स्पशः ॥
८।११७अ- यस्मिन् यस्मिन् विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् ।
८।११७च्- तत् तत् कार्यं निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥
८।११८अ- लोभान्मोहाद् भयात्मैत्रात् कामात् क्रोधात् तथैव च ।
८।११८च्- अज्ञानाद् बालभावात्च साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥
८।११९अ- एषामन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ।
८।११९च्- तस्य दण्डविशेषांस्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥
८।१२०अ- लोभात् सहस्रं दण्ड्यस्तु मोहात् पूर्वं तु साहसम् ।
८।१२०च्- भयाद् द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्रात् पूर्वं चतुर्गुणम् ॥
८।१२१अ- कामाद् दशगुणं पूर्वं क्रोधात् तु त्रिगुणं परम् ।
८।१२१च्- अज्ञानाद् द्वे शते पूर्णे बालिश्यात्शतमेव तु ॥
८।१२२अ- एतानाहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान् दण्डान् मनीषिभिः ।
८।१२२च्- धर्मस्याव्यभिचारार्थमधर्मनियमाय च ॥
८।१२३अ- कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः ।
८।१२३च्- प्रवासयेद् दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥
८।१२४अ- दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वयंभुवोऽब्रवीत् ।
८।१२४च्- त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥
८।१२५अ- उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।
८।१२५च्- चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥
८।१२६अ- अनुबन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः ।
८।१२६च्- सारापराधो चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥
८।१२७अ- अधर्मदण्डनं लोके यशोघ्नं कीर्तिनाशनम् ।
८।१२७च्- अस्वर्ग्यं च परत्रापि तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥
८।१२८अ- अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।
८।१२८च्- अयशो महदाप्नोति नरकं चैव गच्छति ॥
८।१२९अ- वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद् धिग्दण्डं तदनन्तरम् ।
८।१२९च्- तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम् ॥
८।१३०अ- वधेनापि यदा त्वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् ।
८।१३०च्- तदेषु सर्वमप्येतत् प्रयुञ्जीत चतुष्टयम् ॥
८।१३१अ- लोकसंव्यवहारार्थं याः संज्ञाः प्रथिता भुवि ।
८।१३१च्- ताम्ररूप्यसुवर्णानां ताः प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥
८।१३२अ- जालान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते रजः ।
८।१३२च्- प्रथमं तत् प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥
८।१३३अ- त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षैका परिमाणतः ।
८।१३३च्- ता राजसर्षपस्तिस्रस्ते त्रयो गौरसर्षपः ॥
८।१३४अ- सर्षपाः षड् यवो मध्यस्त्रियवं त्वेककृष्णलम् ।
८।१३४च्- पञ्चकृष्णलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोडश ॥
८।१३५अ- पलं सुवर्णाश्चत्वारः पलानि धरणं दश ।
८।१३५च्- द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रौप्यमाषकः ॥ [ रूप्यमाषकः ]
८।१३६अ- ते षोडश स्याद् धरणं पुराणश्चैव राजतः ।
८।१३६च्- कार्षापणस्तु विज्ञेयस्ताम्रिकः कार्षिकः पणः ॥
८।१३७अ- धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस्तु राजतः ।
८।१३७च्- चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः ॥
८।१३८अ- पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः ।
८।१३८च्- मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं त्वेव चोत्तमः ॥
८।१३९अ- ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतमर्हति ।
८।१३९च्- अपह्नवे तद् द्विगुणं तन् मनोरनुशासनम् ॥
८।१४०अ- वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद् वित्तविवर्धिनीम् ।
८।१४०च्- अशीतिभागं गृह्णीयान् मासाद् वार्धुषिकः शते ॥
८।१४१अ- द्विकं शतं वा गृह्णीयात् सतां धर्ममनुस्मरन् ।
८।१४१च्- द्विकं शतं हि गृह्णानो न भवत्यर्थकिल्बिषी ॥
८।१४२अ- द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम् ।
८।१४२च्- मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद् वर्णानामनुपूर्वशः ॥
८।१४३अ- न त्वेवाधौ सोपकारे कौसीदीं वृद्धिमाप्नुयात् ।
८।१४३च्- न चाधेः कालसंरोधात्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः ॥
८।१४४अ- न भोक्तव्यो बलादाधिर्भुञ्जानो वृद्धिमुत्सृजेत् ।
८।१४४च्- मूल्येन तोषयेच्चैनमाधिस्तेनोऽन्यथा भवेत् ॥
८।१४५अ- आधिश्चोपनिधिश्चोभौ न कालात्ययमर्हतः ।
८।१४५च्- अवहार्यौ भवेतां तौ दीर्घकालमवस्थितौ ॥
८।१४६अ- सम्प्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदा चन ।
८।१४६च्- धेनुरुष्ट्रो वहन्नश्वो यश्च दम्यः प्रयुज्यते ॥
८।१४७अ- यत् किं चिद् दशवर्षाणि संनिधौ प्रेक्षते धनी ।
८।१४७च्- भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तत्लब्धुमर्हति ॥
८।१४८अ- अजडश्चेदपोगण्डो विषये चास्य भुज्यते ।
८।१४८च्- भग्नं तद् व्यवहारेण भोक्ता तद् द्रव्यमर्हति ॥ [।तद् धनमर्हति)]
८।१४९अ- आधिः सीमा बालधनं निक्षेपोपनिधिः स्त्रियः । [इक्षेपौपनिधी]
८।१४९च्- राजस्वं श्रोत्रियस्वं च न भोगेन प्रणश्यति ॥
८।१५०अ- यः स्वामिनाऽननुज्ञातमाधिं भूङ्क्तेऽविचक्षणः ।
८।१५०च्- तेनार्धवृद्धिर्मोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्कृतिः ॥
८।१५१अ- कुसीदवृद्धिर्द्वैगुण्यं नात्येति सकृदाहृता । [।सकृदाहिता)]
८।१५१च्- धान्ये सदे लवे वाह्ये नातिक्रामति पञ्चताम् ॥
८।१५२अ- कृतानुसारादधिका व्यतिरिक्ता न सिध्यति ।
८।१५२च्- कुसीदपथमाहुस्तं पञ्चकं शतमर्हति ॥
८।१५३अ- नातिसांवत्सरीं वृद्धिं न चादृष्टां पुनर्हरेत् । [।विनिर्हरेत्)]
८।१५३च्- चक्रवृद्धिः कालवृद्धिः कारिता कायिका च या ॥
८।१५४अ- ऋणं दातुमशक्तो यः कर्तुमिच्छेत् पुनः क्रियाम् ।
८।१५४च्- स दत्त्वा निर्जितां वृद्धिं करणं परिवर्तयेत् ॥
८।१५५अ- अदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयेत् ।
८।१५५च्- यावती संभवेद् वृद्धिस्तावतीं दातुमर्हति ॥
८।१५६अ- चक्रवृद्धिं समारूढो देशकालव्यवस्थितः ।
८।१५६च्- अतिक्रामन् देशकालौ न तत्फलमवाप्नुयात् ॥
८।१५७अ- समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः ।
८।१५७च्- स्थापयन्ति तु यां वृद्धिं सा तत्राधिगमं प्रति ॥
८।१५८अ- यो यस्य प्रतिभूस्तिष्ठेद् दर्शनायैह मानवः ।
८।१५८च्- अदर्शयन् स तं तस्य प्रयच्छेत् स्वधनाद् ऋणम् ॥ [।तस्य यतेत)]
८।१५९अ- प्रातिभाव्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकां च यत् ।
८।१५९च्- दण्डशुल्कावशेषं च न पुत्रो दातुमर्हति ॥
८।१६०अ- दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात् पूर्वचोदितः ।
८।१६०च्- दानप्रतिभुवि प्रेते दायादानपि दापयेत् ॥
८।१६१अ- अदातरि पुनर्दाता विज्ञातप्रकृतावृणम् ।
८।१६१च्- पश्चात् प्रतिभुवि प्रेते परीप्सेत् केन हेतुना ॥
८।१६२अ- निरादिष्टधनश्चेत् तु प्रतिभूः स्यादलंधनः ।
८।१६२च्- स्वधनादेव तद् दद्यान्निरादिष्ट इति स्थितिः ॥
८।१६३अ- मत्तोन्मत्तार्ताध्यधीनैर्बालेन स्थविरेण वा ।
८।१६३च्- असंबद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥
८।१६४अ- सत्या न भाषा भवति यद्यपि स्यात् प्रतिष्ठिता ।
८।१६४च्- बहिश्चेद् भाष्यते धर्मात्नियताद् व्यवहारिकात् ॥
८।१६५अ- योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् ।
८।१६५च्- यत्र वाऽप्युपधिं पश्येत् तत् सर्वं विनिवर्तयेत् ॥
८।१६६अ- ग्रहीता यदि नष्टः स्यात् कुटुम्बार्थे कृतो व्ययः । [।कुटुम्बे च ]
८।१६६च्- दातव्यं बान्धवैस्तत् स्यात् प्रविभक्तैरपि स्वतः ॥
८।१६७अ- कुटुम्बार्थेऽध्यधीनोऽपि व्यवहारं यमाचरेत् ।
८।१६७च्- स्वदेशे वा विदेशे वा तं ज्यायान्न विचालयेत् ॥
८।१६८अ- बलाद् दत्तं बलाद् भुक्तं बलाद् यच्चापि लेखितम् ।
८।१६८च्- सर्वान् बलकृतानर्थानकृतान् मनुरब्रवीत् ॥
८।१६९अ- त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति साक्षिणः प्रतिभूः कुलम् ।
८।१६९च्- चत्वारस्तूपचीयन्ते विप्र आढ्यो वणिङ्नृपः ॥
८।१७०अ- अनादेयं नाददीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः ।
८।१७०च्- न चादेयं समृद्धोऽपि सूक्ष्ममप्यर्थमुत्सृजेत् ॥
८।१७१अ- अनादेयस्य चादानादादेयस्य च वर्जनात् ।
८।१७१च्- दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स प्रेत्यैह च नश्यति ॥
८।१७२अ- स्वादानाद् वर्णसंसर्गात् त्वबलानां च रक्षणात् ।
८।१७२च्- बलं सञ्जायते राज्ञः स प्रेत्यैह च वर्धते ॥
८।१७३अ- तस्माद् यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये ।
८।१७३च्- वर्तेत याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥
८।१७४अ- यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात् कुर्यान्नराधिपः ।
८।१७४च्- अचिरात् तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ॥
८।१७५अ- कामक्रोधौ तु संयम्य योऽर्थान् धर्मेण पश्यति ।
८।१७५च्- प्रजास्तमनुवर्तन्ते समुद्रमिव सिन्धवः ॥
८।१७६अ- यः साधयन्तं छन्देन वेदयेद् धनिकं नृपे ।
८।१७६च्- स राज्ञा तत्चतुर्भागं दाप्यस्तस्य च तद् धनम् ॥
८।१७७अ- कर्मणाऽपि समं कुर्याद् धनिकायाधमर्णिकः ।
८।१७७च्- समोऽवकृष्टजातिस्तु दद्यात्श्रेयांस्तु तत्शनैः ॥
८।१७८अ- अनेन विधिना राजा मिथो विवदतां नृणाम् ।
८।१७८च्- साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत् ॥
८।१७९अ- कुलजे वृत्तसम्पन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि ।
८।१७९च्- महापक्षे धनिन्यार्ये निक्षेपं निक्षिपेद् बुधः ॥
८।१८०अ- यो यथा निक्षिपेद्द् हस्ते यमर्थं यस्य मानवः ।
८।१८०च्- स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥
८।१८१अ- यो निक्षेपं याच्यमानो निक्षेप्तुर्न प्रयच्छति ।
८।१८१च्- स याच्यः प्राड्विवाकेन तत्निक्षेप्तुरसंनिधौ ॥
८।१८२अ- साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूपसमन्वितैः ।
८।१८२च्- अपदेशैश्च संन्यस्य हिरण्यं तस्य तत्त्वतः ॥
८।१८३अ- स यदि प्रतिपद्येत यथान्यस्तं यथाकृतम् ।
८।१८३च्- न तत्र विद्यते किं चिद् यत् परैरभियुज्यते ॥
८।१८४अ- तेषां न दद्याद् यदि तु तद् हिरण्यं यथाविधि ।
८।१८४च्- उभौ निगृह्य दाप्यः स्यादिति धर्मस्य धारणा ॥ [।स निगृह्यौभयं दाप्य इति धर्मस्य धारणा]
८।१८५अ- निक्षेपोपनिधी नित्यं न देयौ प्रत्यनन्तरे ।
८।१८५च्- नश्यतो विनिपाते तावनिपाते त्वनाशिनौ ॥
८।१८६अ- स्वयमेव तु यौ दद्यान् मृतस्य प्रत्यनन्तरे ।
८।१८६च्- न स राज्ञाऽभियोक्तव्यो न निक्षेप्तुश्च बन्धुभिः ॥
८।१८७अ- अच्छलेनैव चान्विच्छेत् तमर्थं प्रीतिपूर्वकम् ।
८।१८७च्- विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिसाधयेत् ॥
८।१८८अ- निक्षेपेष्वेषु सर्वेषु विधिः स्यात् परिसाधने ।
८।१८८च्- समुद्रे नाप्नुयात् किं चिद् यदि तस्मान्न संहरेत् ॥
८।१८९अ- चौरैर्हृतं जलेनोढमग्निना दग्धमेव वा ।
८।१८९च्- न दद्याद् यदि तस्मात् स न संहरति किं चन ॥
८।१९०अ- निक्षेपस्यापहर्तारमनिक्षेप्तारमेव च ।
८।१९०च्- सर्वैरुपायैरन्विच्छेत्शपथैश्चैव वैदिकैः ॥
८।१९१अ- यो निक्षेपं नार्पयति यश्चानिक्षिप्य याचते ।
८।१९१च्- तावुभौ चौरवत्शास्यौ दाप्यौ वा तत्समं दमम् ॥
८।१९२अ- निक्षेपस्यापहर्तारं तत्समं दापयेद् दमम् ।
८।१९२च्- तथोपनिधिहर्तारमविशेषेण पार्थिवः ॥
८।१९३अ- उपधाभिश्च यः कश्चित् परद्रव्यं हरेन्नरः ।
८।१९३च्- ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः ॥
८।१९४अ- निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसंनिधौ ।
८।१९४च्- तावानेव स विज्ञेयो विब्रुवन् दण्डमर्हति ॥
८।१९५अ- मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा ।
८।१९५च्- मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥
८।१९६अ- निक्षिप्तस्य धनस्यैवं प्रीत्योपनिहितस्य च ।
८।१९६च्- राजा विनिर्णयं कुर्यादक्षिण्वन्न्यासधारिणम् ??॥
८।१९७अ- विक्रीणीते परस्य स्वं योऽस्वामी स्वाम्यसंमतः ।
८।१९७च्- न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनमस्तेनमानिनम् ॥
८।१९८अ- अवहार्यो भवेत्चैव सान्वयः षट्शतं दमम् ।
८।१९८च्- निरन्वयोऽनपसरः प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम् ॥
८।१९९अ- अस्वामिना कृतो यस्तु दायो विक्रय एव वा ।
८।१९९च्- अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारे यथा स्थितिः ॥
८।२००अ- संभोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्व चित् ।
८।२००च्- आगमः कारणं तत्र न संभोग इति स्थितिः ॥
८।२०१अ- विक्रयाद् यो धनं किं चिद् गृह्णीयात् कुलसंनिधौ ।
८।२०१च्- क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम् ॥
८।२०२अ- अथ मूलमनाहार्यं प्रकाशक्रयशोधितः ।
८।२०२च्- अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाष्टिको लभते धनम् ॥
८।२०३अ- नान्यदन्येन संसृष्टरूपं विक्रयमर्हति ।
८।२०३च्- न चासारं न च न्यूनं न दूरेण तिरोहितम् ॥ [। न सावद्यं न च न्यूनं न दूरे न तिरोहितं ]
८।२०४अ- अन्यां चेद् दर्शयित्वाऽन्या वोढुः कन्या प्रदीयते ।
८।२०४च्- उभे त एकशुल्केन वहेदित्यब्रवीन् मनुः ॥
८।२०५अ- नोन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना ।
८।२०५च्- पूर्वं दोषानभिख्याप्य प्रदाता दण्डमर्हति ॥
८।२०६अ- ऋत्विग् यदि वृतो यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत् ।
८।२०६च्- तस्य कर्मानुरूपेण देयोंशः सहकर्तृभिः ॥
८।२०७अ- दक्षिणासु च दत्तासु स्वकर्म परिहापयन् ।
८।२०७च्- कृत्स्नमेव लभेतांशमन्येनैव च कारयेत् ॥
८।२०८अ- यस्मिन् कर्मणि यास्तु स्युरुक्ताः प्रत्यङ्गदक्षिणाः ।
८।२०८च्- स एव ता आददीत भजेरन् सर्व एव वा ॥
८।२०९अ- रथं हरेत् चाध्वर्युर्ब्रह्माऽधाने च वाजिनम् ।
८।२०९च्- होता वाऽपि हरेदश्वमुद्गाता चाप्यनः क्रये ॥
८।२१०अ- सर्वेषामर्धिनो मुख्यास्तदर्धेनार्धिनोऽपरे ।
८।२१०च्- तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः ॥
८।२११अ- संभूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिरिह मानवैः ।
८।२११च्- अनेन विधियोगेन कर्तव्यांशप्रकल्पना ॥
८।२१२अ- धर्मार्थं येन दत्तं स्यात् कस्मै चिद् याचते धनम् ।
८।२१२च्- पश्चाच्च न तथा तत् स्यान्न देयं तस्य तद् भवेत् ॥
८।२१३अ- यदि संसाधयेत् तत् तु दर्पात्लोभेन वा पुनः ।
८।२१३च्- राज्ञा दाप्यः सुवर्णं स्यात् तस्य स्तेयस्य निष्कृतिः ॥
८।२१४अ- दत्तस्यैषौदिता धर्म्या यथावदनपक्रिया ।
८।२१४च्- अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेतनस्यानपक्रियाम् ॥
८।२१५अ- भृतो नार्तो न कुर्याद् यो दर्पात् कर्म यथोदितम् । [ऽनार्तो ]
८।२१५च्- स दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं चास्य वेतनम् ॥
८।२१६अ- आर्तस्तु कुर्यात् स्वस्थः सन् यथाभाषितमादितः ।
८।२१६च्- स दीर्घस्यापि कालस्य तत्लभेतेव वेतनम् ॥
८।२१७अ- यथोक्तमार्तः सुस्थो वा यस्तत् कर्म न कारयेत् ।
८।२१७च्- न तस्य वेतनं देयमल्पोनस्यापि कर्मणः ॥
८।२१८अ- एष धर्मोऽखिलेनोक्तो वेतनादानकर्मणः ।
८।२१८च्- अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धर्मं समयभेदिनाम् ॥
८।२१९अ- यो ग्रामदेशसङ्घानां कृत्वा सत्येन संविदम् ।
८।२१९च्- विसंवदेन्नरो लोभात् तं राष्ट्राद् विप्रवासयेत् ॥
८।२२०अ- निगृह्य दापयेच्चैनं समयव्यभिचारिणम् ।
८।२२०च्- चतुःसुवर्णान् षण्निष्कांश्शतमानं च राजकम् ॥
८।२२१अ- एतद् दण्डविधिं कुर्याद् धार्मिकः पृथिवीपतिः ।
८।२२१च्- ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम् ॥
८।२२२अ- क्रीत्वा विक्रीय वा किं चिद् यस्यैहानुशयो भवेत् ।
८।२२२च्- सोऽन्तर्दशाहात् तद् द्रव्यं दद्याच्चैवाददीत वा ॥
८।२२३अ- परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नापि दापयेत् ।
८।२२३च्- आददानो ददत् चैव राज्ञा दण्ड्यौ शतानि षट् ॥
८।२२४अ- यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।
८।२२४च्- तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥
८।२२५अ- अकन्येति तु यः कन्यां ब्रूयाद् द्वेषेण मानवः ।
८।२२५च्- स शतं प्राप्नुयाद् दण्डं तस्या दोषमदर्शयन् ॥
८।२२६अ- पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिताः ।
८।२२६च्- नाकन्यासु क्व चिन्नॄणां लुप्तधर्मक्रिया हि ताः ॥
८।२२७अ- पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् ।
८।२२७च्- तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे ॥
८।२२८अ- यस्मिन् यस्मिन् कृते कार्ये यस्येहानुशयो भवेत् ।
८।२२८च्- तमनेन विधानेन धर्म्ये पथि निवेशयेत् ॥
८।२२९अ- पशुषु स्वामिनां चैव पालानां च व्यतिक्रमे ।
८।२२९च्- विवादं सम्प्रवक्ष्यामि यथावद् धर्मतत्त्वतः ॥
८।२३०अ- दिवा वक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद्गृहे ।
८।२३०च्- योगक्षेमेऽन्यथा चेत् तु पालो वक्तव्यतामियात् ॥
८।२३१अ- गोपः क्षीरभृतो यस्तु स दुह्याद् दशतो वराम् ।
८।२३१च्- गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात् पालेऽभृते भृतिः ॥
८।२३२अ- नष्टं विनष्टं कृमिभिः श्वहतं विषमे मृतम् ।
८।२३२च्- हीनं पुरुषकारेण प्रदद्यात् पाल एव तु ॥
८।२३३अ- विघुष्य तु हृतं चौरैर्न पालो दातुमर्हति ।
८।२३३च्- यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति ॥
८।२३४अ- कर्णौ चर्म च वालांश्च बस्तिं स्नायुं च रोचनाम् ।
८।२३४च्- पशुषु स्वामिनां दद्यान् मृतेष्वङ्कानि दर्शयेत् ॥ [ऽङ्कांश्च दर्शयेत्)]
८।२३५अ- अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्वनायति ।
८।२३५च्- यां प्रसह्य वृको हन्यात् पाले तत् किल्बिषं भवेत् ॥
८।२३६अ- तासां चेदवरुद्धानां चरन्तीनां मिथो वने ।
८।२३६च्- यामुत्प्लुत्य वृको हन्यान्न पालस्तत्र किल्बिषी ॥
८।२३७अ- धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात् समन्ततः ।
८।२३७च्- शम्यापातास्त्रयो वाऽपि त्रिगुणो नगरस्य तु ॥
८।२३८अ- तत्रापरिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि ।
८।२३८च्- न तत्र प्रणयेद् दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम् ॥ ।
८।२३९अ- वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्त्रो न विलोकयेत् ।
८।२३९च्- छिद्रं च वारयेत् सर्वं श्वसूकरमुखानुगम् ॥
८।२४०अ- पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीयेऽथ वा पुनः ।
८।२४०च्- सपालः शतदण्डार्हो विपालान् वारयेत् पशून् ॥
८।२४१अ- क्षेत्रेष्वन्येषु तु पशुः सपादं पणमर्हति ।
८।२४१च्- सर्वत्र तु सदो देयः क्षेत्रिकस्यैति धारणा ॥
८।२४२अ- अनिर्दशाहां गां सूतां वृषान् देवपशूंस्तथा ।
८।२४२च्- सपालान् वा विपालान् वा न दण्ड्यान् मनुरब्रवीत् ॥
८।२४३अ- क्षेत्रियस्यात्यये दण्डो भागाद् दशगुणो भवेत् । [।क्षेत्रिकस्यात्यये]
८।२४३च्- ततोऽर्धदण्डो भृत्यानामज्ञानात् क्षेत्रिकस्य तु ॥
८।२४४अ- एतद् विधानमातिष्ठेद् धार्मिकः पृथिवीपतिः ।
८।२४४च्- स्वामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे ॥
८।२४५अ- सीमां प्रति समुत्पन्ने विवादे ग्रामयोर्द्वयोः ।
८।२४५च्- ज्येष्ठे मासि नयेत् सीमां सुप्रकाशेषु सेतुषु ॥
८।२४६अ- सीमावृक्षांश्च कुर्वीत न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकान् ।
८।२४६च्- शाल्मलीन् सालतालांश्च क्षीरिणश्चैव पादपान् ॥
८।२४७अ- गुल्मान् वेणूंश्च विविधान् शमीवल्लीस्थलानि च ।
८।२४७च्- शरान् कुब्जकगुल्मांश्च तथा सीमा न नश्यति ॥
८।२४८अ[२५०अ]- तडागान्युदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च ।
८।२४८च्[२५०च्]- सीमासंधिषु कार्याणि देवतायतनानि च ॥
८।२४९अ- उपछन्नानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत् ।
८।२४९च्- सीमाज्ञाने नृणां वीक्ष्य नित्यं लोके विपर्ययम् ॥
८।२५०अ[२४८अ]- अश्मनोऽस्थीनि गोवालांस्तुषान् भस्म कपालिकाः ।
८।२५०च्[२४८च्]- करीषमिष्टकाऽङ्गारां शर्करा वालुकास्तथा ??॥
८।२५१अ- यानि चैवंप्रकाराणि कालाद् भूमिर्न भक्षयेत् ।
८।२५१च्- तानि संधिषु सीमायामप्रकाशानि कारयेत् ॥ [।सीमाया]
८।२५२अ- एतैर्लिङ्गैर्नयेत् सीमां राजा विवदमानयोः ।
८।२५२च्- पूर्वभुक्त्या च सततमुदकस्यागमेन च ॥
८।२५३अ- यदि स्ंशय एव स्यात्लिङ्गानामपि दर्शने ।
८।२५३च्- साक्षिप्रत्यय एव स्यात् सीमावादविनिर्णयः ॥ [।सीमावादविनिश्चयः ]
८।२५४अ- ग्रामीयककुलानां च समक्षं सीम्नि साक्षिणः । [। ग्रामेयक]
८।२५४च्- प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानि तयोश्चैव विवादिनोः ॥ [।सीमालिङ्गानि ]
८।२५५अ- ते पृष्तास्तु यथा ब्रूयुः समस्ताः सीम्नि निश्चयम् ।
८।२५५च्- निबध्नीयात् तथा सीमां सर्वांस्तांश्चैव नामतः ॥
८।२५६अ- शिरोभिस्ते गृहीत्वोर्वीं स्रग्विणो रक्तवाससः ।
८।२५६च्- सुकृतैः शापिताः स्वैः स्वैर्नयेयुस्ते समञ्जसम् ॥
८।२५७अ- यथोक्तेन नयन्तस्ते पूयन्ते सत्यसाक्षिणः ।
८।२५७च्- विपरीतं नयन्तस्तु दाप्याः स्युर्द्विशतं दमम् ॥
८।२५८अ- साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवासिनः । [।ग्रामसीमान्तवासिनः]
८।२५८च्- सीमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसंनिधौ ॥
८।२५९अ- सामन्तानामभावे तु मौलानां सीम्नि साक्षिणाम् ।
८।२५९च्- इमानप्यनुयुञ्जीत पुरुषान् वनगोचरान् ॥
८।२६०अ- व्याधांशाकुनिकान् गोपान् कैवर्तान् मूलखानकान् ।
८।२६०च्- व्यालग्राहानुञ्छवृत्तीनन्यांश्च वनचारिणः ॥
८।२६१अ- ते पृष्टास्तु यथा ब्रूयुः सीमासंधिषु लक्षणम् ।
८।२६१च्- तत् तथा स्थापयेद् राजा धर्मेण ग्रामयोर्द्वयोः ॥
८।२६२अ- क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च ।
८।२६२च्- सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः ॥
८।२६३अ- सामन्ताश्चेत्मृषा ब्रूयुः सेतौ विवादतां नृणाम् ।
८।२६३च्- सर्वे पृथक् पृथग् दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ॥
८।२६४अ- गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।
८।२६४च्- शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद् द्विशतो दमः ॥
८।२६५अ- सीमायामविषह्यायां स्वयं राजैव धर्मवित् ।
८।२६५च्- प्रदिशेद् भूमिमेकेषामुपकारादिति स्थितिः ॥
८।२६६अ- एषोऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णये ।
८।२६६च्- अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वाक्पारुष्यविनिर्णयम् ॥
८।२६७अ- शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति ।
८।२६७च्- वैश्योऽप्यर्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ॥
८।२६८अ- पञ्चाशद् ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने ।
८।२६८च्- वैश्ये स्यादर्धपञ्चाशत्शूद्रे द्वादशको दमः ॥
८।२६९अ- समवर्णे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे ।
८।२६९च्- वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् ॥
८।२७०अ- एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।
८।२७०च्- जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥
८।२७१अ- नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः ।
८।२७१च्- निक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥
८।२७२अ- धर्मोपदेशं दर्पेण विप्राणामस्य कुर्वतः ।
८।२७२च्- तप्तमासेचयेत् तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ [।श्रौत्रे ]
८।२७३अ- श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शरीरमेव च ??।
८।२७३च्- वितथेन ब्रुवन् दर्पाद् दाप्यः स्याद् द्विशतं दमम् ॥
८।२७४अ- काणं वाऽप्यथ वा खञ्जमन्यं वाऽपि तथाविधम् ।
८।२७४च्- तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥
८।२७५अ- मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् ।
८।२७५च्- आक्षारयंशतं दाप्यः पन्थानं चाददद् गुरोः ॥
८।२७६अ- ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यो विजानता ।
८।२७६च्- ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये त्वेव मध्यमः ॥
८।२७७अ- विट् शूद्रयोरेवमेव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः ।
८।२७७च्- छेदवर्जं प्रणयनं दण्डस्यैति विनिश्चयः ॥
८।२७८अ- एष दण्डविधिः प्रोक्तो वाक्पारुष्यस्य तत्त्वतः ।
८।२७८च्- अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डपारुष्यनिर्णयम् ॥
८।२७९अ- येन केन चिदङ्गेन हिंस्याच्चेत्श्रेष्ठमन्त्यजः ।
८।२७९च्- छेत्तव्यं तद् तदेवास्य तन् मनोरनुशासनम् ॥
८।२८०अ- पाणिमुद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनमर्हति ।
८।२८०च्- पादेन प्रहरन् कोपात् पादच्छेदनमर्हति ॥
८।२८१अ- सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः ।
८।२८१च्- कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः स्फिचं वाऽस्यावकर्तयेत् ॥
८।२८२अ- अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः ।
८।२८२च्- अवमूत्रयतो मेढ्रमवशर्धयतो गुदम् ॥
८।२८३अ- केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् ।
८।२८३च्- पादयोर्दाढिकायां च ग्रीवायां वृषणेषु च ॥
८।२८४अ- त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः ।
८।२८४च्- मांसभेत्ता तु षट् निष्कान् प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः ॥
८।२८५अ- वनस्पतीनां सर्वेषामुपभोगो यथा यथा ।
८।२८५च्- यथा तथा दमः कार्यो हिंसायामिति धारणा ॥
८।२८६अ- मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते सति ।
८।२८६च्- यथा यथा महद् दुःखं दण्डं कुर्यात् तथा तथा ॥
८।२८७अ- अङ्गावपीडनायां च व्रणशोणितयोस्तथा । [।प्राणशोनितयोः ]
८।२८७च्- समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डमथापि वा ॥
८।२८८अ- द्रव्याणि हिंस्याद् यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।
८।२८८च्- स तस्योत्पादयेत् तुष्टिं राज्ञे दद्याच्च तत्समम् ॥
८।२८९अ- चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु ।
८।२८९च्- मूल्यात् पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ॥
८।२९०अ- यानस्य चैव यातुश्च यानस्वामिन एव च ।
८।२९०च्- दशातिवर्तनान्याहुः शेषे दण्डो विधीयते ॥
८।२९१अ- छिन्ननास्ये भग्नयुगे तिर्यक्प्रतिमुखागते ।
८।२९१च्- अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च ॥
८।२९२अ- छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस्तथैव च ।
८।२९२च्- आक्रन्दे चाप्यपैहीति न दण्डं मनुरब्रवीत् ॥
८।२९३अ- यत्रापवर्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु ।
८।२९३च्- तत्र स्वामी भवेद् दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ॥
८।२९४अ- प्राजकश्चेद् भवेदाप्तः प्राजको दण्डमर्हति ।
८।२९४च्- युग्यस्थाः प्राजकेऽनाप्ते सर्वे दण्ड्याः शतं शतम् ॥
८।२९५अ- स चेत् तु पथि संरुद्धः पशुभिर्वा रथेन वा ।
८।२९५च्- प्रमापयेत् प्राणभृतस्तत्र दण्डोऽविचारितः ॥
८।२९६अ- मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत् किल्बिषं भवेत् ।
८।२९६च्- प्राणभृत्सु महत्स्वर्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु ॥
८।२९७अ- क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः ।
८।२९७च्- पञ्चाशत् तु भवेद् दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु ॥
८।२९८अ- गर्धभाजाविकानां तु दण्डः स्यात् पञ्चमाषिकः । [।पाञ्चमाषिकः]
८।२९८च्- माषिकस्तु भवेद् दण्डः श्वसूकरनिपातने ॥
८।२९९अ- भार्या पुत्रश्च दासश्च प्रेष्यो भ्रात्रा च सौदरः ।
८।२९९च्- प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥
८।३००अ- पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथं चन ।
८।३००च्- अतोऽन्यथा तु प्रहरन् प्राप्तः स्याच्चौरकिल्बिषम् ॥
८।३०१अ- एषोऽखिलेनाभिहितो दण्डपारुष्यनिर्णयः ।
८।३०१च्- स्तेनस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं दण्डविनिर्णये ॥
८।३०२अ- परमं यत्नमातिष्ठेत् स्तेनानां निग्रहे नृपः ।
८।३०२च्- स्तेनानां निग्रहादस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते ॥
८।३०३अ- अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः सततं नृपः ।
८।३०३च्- सत्त्रं हि वर्धते तस्य सदैवाभयदक्षिणम् ॥
८।३०४अ- सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः ।
८।३०४च्- अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः ॥
८।३०५अ- यदधीते यद् यजते यद् ददाति यदर्चति ।
८।३०५च्- तस्य षड्भागभाग् राजा सम्यग् भवति रक्षणात् ॥
८।३०६अ- रक्षन् धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन् ।
८।३०६च्- यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥
८।३०७अ- योऽरक्षन् बलिमादत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः ।
८।३०७च्- प्रतिभागं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत् ॥
८।३०८अ- अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम् । [क्: अरक्षितारमत्तारं]
८।३०८च्- तमाहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम् ॥
८।३०९अ- अनपेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलुंपकम् । [ऽनवेक्षितमर्यादं ]
८।३०९च्- अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम् ॥
८।३१०अ- अधार्मिकं त्रिभिर्न्यायैर्निगृह्णीयात् प्रयत्नतः ।
८।३१०च्- निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च ॥
८।३११अ- निग्रहेण हि पापानां साधूनां सङ्ग्रहेण च ।
८।३११च्- द्विजातय इवैज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः ॥
८।३१२अ- क्षन्तव्यं प्रभुणा नित्यं क्षिपतां कार्यिणां नृणाम् ।
८।३१२च्- बालवृद्धातुराणां च कुर्वता हितमात्मनः ॥
८।३१३अ- यः क्षिप्तो मर्षयत्यार्तैस्तेन स्वर्गे महीयते ।
८।३१३च्- यस्त्वैश्वर्यान्न क्षमते नरकं तेन गच्छति ॥
८।३१४अ- राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता । [। धीमता ]
८।३१४च्- आचक्षाणेन तत् स्तेयमेवङ्कर्माऽस्मि शाधि माम् ॥
८।३१५अ- स्कन्धेनादाय मुसलं लगुडं वाऽपि खादिरम् । [उशलं ]
८।३१५च्- शक्तिं चोभयतस्तीक्ष्णामायसं दण्डमेव वा ॥
८।३१६अ- शासनाद् वा विमोक्षाद् वा स्तेनः स्तेयाद् विमुच्यते ।
८।३१६च्- अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्याप्नोति किल्बिषम् ॥
८।३१७अ- अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि पत्यौ भार्याऽपचारिणी ।
८।३१७च्- गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्बिषम् ॥
८।३१८अ- राजभिः कृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । [ राजभिर्धृतदण्डास्तु]
८।३१८च्- निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥
८।३१९अ- यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्द् हरेद् भिन्द्याच्च यः प्रपाम् ।
८।३१९च्- स दण्डं प्राप्नुयान् माषं तच्च तस्मिन् समाहरेत् ॥
८।३२०अ- धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं वधः ।
८।३२०च्- शेषेऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद् धनम् ॥
८।३२१अ- तथा धरिममेयानां शतादभ्यधिके वधः ।
८।३२१च्- सुवर्णरजतादीनामुत्तमानां च वाससाम् ॥
८।३२२अ- पञ्चाशतस्त्वभ्यधिके हस्तच्छेदनमिष्यते ।
८।३२२च्- शेषे त्वेकादशगुणं मूल्याद् दण्डं प्रकल्पयेत् ॥
८।३२३अ- पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः ।
८।३२३च्- मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति ॥
८।३२४अ- महापशूनां हरणे शस्त्राणामौषधस्य च ।
८।३२४च्- कालमासाद्य कार्यं च दण्डं राजा प्रकल्पयेत् ॥
८।३२५अ- गोषु ब्राह्मणसंस्थासु छुरिकायाश्च भेदने । [।खरिकायाश्च]
८।३२५च्- पशूनां हरणे चैव सद्यः कार्योऽर्धपादिकः ॥
८।३२६अ- सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च ।
८।३२६च्- दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च ॥
८।३२७अ- वेणुवैदलभाण्डानां लवणानां तथैव च ।
८।३२७च्- मृण्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥
८।३२८अ- मत्स्यानां पक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च ।
८।३२८च्- मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत् पशुसंभवम् ॥
८।३२९अ- अन्येषां चैवमादीनां मद्यानामोदनस्य च । [हैवमादीनामद्यानाम्]
८।३२९च्- पक्वान्नानां च सर्वेषां तन्मुल्याद् द्विगुणो दमः ॥
८।३३०अ- पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीनगेषु च ।
८।३३०च्- अन्येष्वपरिपूतेषु दण्डः स्यात् पञ्चकृष्णलः ॥
८।३३१अ- परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च ।
८।३३१च्- निरन्वये शतं दण्डः सान्वयेऽर्धशतं दमः ॥
८।३३२अ- स्यात् साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत् कृतम् ।
८।३३२च्- निरन्वयं भवेत् स्तेयं हृत्वाऽपव्ययते च यत् ॥
८।३३३अ- यस्त्वेतान्युपकॢप्तानि द्रव्याणि स्तेनयेन्नरः ।
८।३३३च्- तमाद्यं दण्डयेद् राजा यश्चाग्निं चोरयेद् गृहात् ॥ [।तं शतं]
८।३३४अ- येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते ।
८।३३४च्- तत् तदेव हरेत् तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ॥
८।३३५अ- पिताऽचार्यः सुहृत्माता भार्या पुत्रः पुरोहितः ।
८।३३५च्- नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥
८।३३६अ- कार्षापणं भवेद् दण्ड्यो यत्रान्यः प्राकृतो जनः ।
८।३३६च्- तत्र राजा भवेद् दण्ड्यः सहस्रमिति धारणा ॥
८।३३७अ- अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्बिषम् ।
८।३३७च्- षोडशैव तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत् क्षत्रियस्य च ॥
८।३३८अ- ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्णं वाऽपि शतं भवेत् ।
८।३३८च्- द्विगुणा वा चतुःषष्टिस्तद्दोषगुणविद्द् हि सः ॥
८।३३९अ- वानस्पत्यं मूलफलं दार्वग्न्यर्थं तथैव च ।
८।३३९च्- तृणं च गोभ्यो ग्रासार्थमस्तेयं मनुरब्रवीत् ॥
८।३४०अ- योऽदत्तादायिनो हस्तात्लिप्सेत ब्राह्मणो धनम् ।
८।३४०च्- याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस्तथैव सः ॥
८।३४१अ- द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षू द्वे च मूलके ।
८।३४१च्- आददानः परक्षेत्रात्न दण्डं दातुमर्हति ॥
८।३४२अ- असंदितानां संदाता संदितानां च मोक्षकः ।
८।३४२च्- दासाश्वरथहर्ता च प्राप्तः स्याच्चोरकिल्बिषम् ॥
८।३४३अ- अनेन विधिना राजा कुर्वाणः स्तेननिग्रहम् ।
८।३४३च्- यशोऽस्मिन् प्राप्नुयात्लोके प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ॥
८।३४४अ- ऐन्द्रं स्थानमभिप्रेप्सुर्यशश्चाक्षयमव्ययम् ।
८।३४४च्- नोपेक्षेत क्षणमपि राजा साहसिकं नरम् ॥
८।३४५अ- वाग्दुष्टात् तस्कराच्चैव दण्डेनैव च हिंसतः ।
८।३४५च्- साहसस्य नरः कर्ता विज्ञेयः पापकृत्तमः ॥
८।३४६अ- साहसे वर्तमानं तु यो मर्षयति पार्थिवः ।
८।३४६च्- स विनाशं व्रजत्याशु विद्वेषं चाधिगच्छति ॥
८।३४७अ- न मित्रकारणाद् राजा विपुलाद् वा धनागमात् ।
८।३४७च्- समुत्सृजेत् साहसिकान् सर्वभूतभयावहान् ॥
८।३४८अ- शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते ।
८।३४८च्- द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते ॥
८।३४९अ- आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च सङ्गरे ।
८।३४९च्- स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च घ्नन् धर्मेण न दुष्यति ॥
८।३५०अ- गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् ।
८।३५०च्- आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥
८।३५१अ- नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ।
८।३५१च्- प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥
८।३५२अ- परदाराभिमर्शेषु प्रवृत्तान्नॄन् महीपतिः ।
८।३५२च्- उद्वेजनकरैर्दण्डैश्छिन्नयित्वा प्रवासयेत् ॥ [ॅहिह्नयित्वा)]
८।३५३अ- तत्समुत्थो हि लोकस्य जायते वर्णसङ्करः ।
८।३५३च्- येन मूलहरोऽधर्मः सर्वनाशाय कल्पते ॥
८।३५४अ- परस्य पत्न्या पुरुषः संभाषां योजयन् रहः ।
८।३५४च्- पूर्वमाक्षारितो दोषैः प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥
८।३५५अ- यस्त्वनाक्षारितः पूर्वमभिभाषते कारणात् ??।
८।३५५च्- न दोषं प्राप्नुयात् किं चिन्न हि तस्य व्यतिक्रमः ॥
८।३५६अ- परस्त्रियं योऽभिवदेत् तीर्थेऽरण्ये वनेऽपि वा ।
८।३५६च्- नदीनां वाऽपि संभेदे स सङ्ग्रहणमाप्नुयात् ॥
८।३५७अ- उपचारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् । [उपकारक्रिया]
८।३५७च्- सह खट्वाऽसनं चैव सर्वं सङ्ग्रहणं स्मृतम् ॥
८।३५८अ- स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत् तया ।
८।३५८च्- परस्परस्यानुमते सर्वं सङ्ग्रहणं स्मृतम् ॥
८।३५९अ- अब्राह्मणः सङ्ग्रहणे प्राणान्तं दण्डमर्हति ।
८।३५९च्- चतुर्णामपि वर्णानां दारा रक्ष्यतमाः सदा ॥
८।३६०अ- भिक्षुका बन्दिनश्चैव दीक्षिताः कारवस्तथा ।
८।३६०च्- संभाषणं सह स्त्रीभिः कुर्युरप्रतिवारिताः ॥
८।३६१अ- न संभाषां परस्त्रीभिः प्रतिषिद्धः समाचरेत् ।
८।३६१च्- निषिद्धो भाषमाणस्तु सुवर्णं दण्डमर्हति ॥
८।३६२अ- नैष चारणदारेषु विधिर्नात्मोपजीविषु ।
८।३६२च्- सज्जयन्ति हि ते नारीर्निगूढाश्चारयन्ति च ॥
८।३६३अ- किं चिदेव तु दाप्यः स्यात् संभाषां ताभिराचरन् ।
८।३६३च्- प्रैष्यासु चैकभक्तासु रहः प्रव्रजितासु च ॥ [।प्रेष्यासु ]
८।३६४अ- योऽकामां दूषयेत् कन्यां स सद्यो वधमर्हति ।
८।३६४च्- सकामां दूषयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयान्नरः ॥
८।३६५अ- कन्यां भजन्तीमुत्कृष्टं न किं चिदपि दापयेत् ।
८।३६५च्- जघन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद् गृहे ॥
८।३६६अ- उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यो वधमर्हति ।
८।३६६च्- शुल्कं दद्यात् सेवमानः समामिच्छेत् पिता यदि ॥
८।३६७अ- अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्याद् दर्पेण मानवः ।
८।३६७च्- तस्याशु कर्त्ये अङ्गुल्यौ दण्डं चार्हति षट्शतम् ॥ [।कर्त्या अङ्गुल्यो ]
८।३६८अ- सकामां दूषयंस्तुल्यो नाङ्गुलिछेदमाप्नुयात् ।
८।३६८च्- द्विशतं तु दमं दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये ॥
८।३६९अ- कन्यैव कन्यां या कुर्यात् तस्याः स्याद् द्विशतो दमः ।
८।३६९च्- शुल्कं च द्विगुणं दद्यात्शिफाश्चैवाप्नुयाद् दश ॥
८।३७०अ- या तु कन्यां प्रकुर्यात् स्त्री सा सद्यो मौण्ड्यमर्हति ।
८।३७०च्- अङ्गुल्योरेव वा छेदं खरेणोद्वहनं तथा ॥
८।३७१अ- भर्तारं लङ्घयेद् या तु स्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता ।
८।३७१च्- तां श्वभिः खादयेद् राजा संस्थाने बहुसंस्थिते ॥
८।३७२अ- पुमांसं दाहयेत् पापं शयने तप्त आयसे ।
८।३७२च्- अभ्यादध्युश्च काष्ठानि तत्र दह्येत पापकृत् ॥
८।३७३अ- संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः । [।संवत्सरेऽभिशस्तस्य]
८।३७३च्- व्रात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावदेव तु ॥
८।३७४अ- शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा द्वैजातं वर्णमावसन् ।
८।३७४च्- अगुप्तमङ्गसर्वस्वैर्गुप्तं सर्वेण हीयते ॥ [ऽङ्गसर्वस्वी]
८।३७५अ- वैश्यः सर्वस्वदण्डः स्यात् संवत्सरनिरोधतः ।
८।३७५च्- सहस्रं क्षत्रियो दण्ड्यो मौण्ड्यं मूत्रेण चार्हति ॥
८।३७६अ- ब्राह्मणीं यद्यगुप्तां तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ ।
८।३७६च्- वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात् क्षत्रियं तु सहस्रिणम् ॥
८।३७७अ- उभावपि तु तावेव ब्राह्मण्या गुप्तया सह ।
८।३७७च्- विप्लुतौ शूद्रवद् दण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटाग्निना ॥
८।३७८अ- सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद् व्रजन् ।
८।३७८च्- शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सह सङ्गतः ॥
८।३७९अ- मौण्ड्यं प्राणान्तिकं दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते । [।प्राणान्तको]
८।३७९च्- इतरेषां तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥ [।प्राणान्तको ]
८।३८०अ- न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्वपि स्थितम् ।
८।३८०च्- राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ॥
८।३८१अ- न ब्राह्मणवधाद् भूयानधर्मो विद्यते भुवि ।
८।३८१च्- तस्मादस्य वधं राजा मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥
८।३८२अ- वैश्यश्चेत् क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो व्रजेत् ।
८।३८२च्- यो ब्राह्मण्यामगुप्तायां तावुभौ दण्डमर्हतः ॥
८।३८३अ- सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन् ।
८।३८३च्- शूद्रायां क्षत्रियविशोः साहस्रो वै भवेद् दमः ॥ [।शूद्राया]
८।३८४अ- क्षत्रियायामगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतं दमः ।
८।३८४च्- मूत्रेण मौण्ड्यमिच्छेत् तु क्षत्रियो दण्डमेव वा ॥ [।ऋच्छेत् तु]
८।३८५अ- अगुप्ते क्षत्रियावैश्ये शूद्रां वा ब्राह्मणो व्रजन् ।
८।३८५च्- शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात् सहस्रं त्वन्त्यजस्त्रियम् ॥
८।३८६अ- यस्य स्तेनः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् ।
८।३८६च्- न साहसिकदण्डघ्नो स राजा शक्रलोकभाक् ॥
८।३८७अ- एतेषां निग्रहो राज्ञः पञ्चानां विषये स्वके ।
८।३८७च्- सांराज्यकृत् सजात्येषु लोके चैव यशस्करः ??॥
८।३८८अ- ऋत्विजं यस्त्यजेद् याज्यो याज्यं चर्त्विक् त्यजेद् यदि ।
८।३८८च्- शक्तं कर्मण्यदुष्टं च तयोर्दण्डः शतं शतम् ॥
८।३८९अ- न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति ।
८।३८९च्- त्यजन्नपतितानेतान् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥
८।३९०अ- आश्रमेषु द्विजातीनां कार्ये विवदतां मिथः ।
८।३९०च्- न विब्रूयान्नृपो धर्मं चिकीर्षन् हितमात्मनः ॥
८।३९१अ- यथार्हमेतानभ्यर्च्य ब्राह्मणैः सह पार्थिवः ।
८।३९१च्- सान्त्वेन प्रशमय्यादौ स्वधर्मं प्रतिपादयेत् ॥
८।३९२अ- प्रतिवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजे ।
८।३९२च्- अर्हावभोजयन् विप्रो दण्डमर्हति माषकम् ॥
८।३९३अ- श्रोत्रियः श्रोत्रियं साधुं भूतिकृत्येष्वभोजयन् ।
८।३९३च्- तदन्नं द्विगुणं दाप्यो हिरण्यं चैव माषकम् ॥ [। हैरण्यं ]
८।३९४अ- अन्धो जडः पीठसर्पी सप्तत्या स्थविरश्च यः ।
८।३९४च्- श्रोत्रियेषूपकुर्वंश्च न दाप्याः केन चित् करम् ॥
८।३९५अ- श्रोत्रियं व्याधितार्तौ च बालवृद्धावकिञ्चनम् ।
८।३९५च्- महाकुलीनमार्यं च राजा सम्पूजयेत् सदा ॥
८।३९६अ- शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे नेनिज्यान्नेजकः शनैः ।
८।३९६च्- न च वासांसि वासोभिर्निर्हरेन्न च वासयेत् ॥
८।३९७अ- तन्तुवायो दशपलं दद्यादेकपलाधिकम् ।
८।३९७च्- अतोऽन्यथा वर्तमानो दाप्यो द्वादशकं दमम् ॥
८।३९८अ- शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः ।
८।३९८च्- कुर्युरर्घं यथापण्यं ततो विंशं नृपो हरेत् ॥
८।३९९अ- राज्ञः प्रख्यातभाण्डानि प्रतिषिद्धानि यानि च ।
८।३९९च्- ताणि निर्हरतो लोभात् सर्वहारं हरेन्नृपः ॥
८।४००अ- शुल्कस्थानं परिहरन्नकाले क्रयविक्रयी ।
८।४००च्- मिथ्यावादी च सङ्ख्याने दाप्योऽष्टगुणमत्ययम् ॥
८।४०१अ- आगमं निर्गमं स्थानं तथा वृद्धिक्षयावुभौ ।
८।४०१च्- विचार्य सर्वपण्यानां कारयेत् क्रयविक्रयौ ॥
८।४०२अ- पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्षे पक्षेऽथ वा गते ।
८।४०२च्- कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षमर्घसंस्थापनं नृपः ॥
८।४०३अ- तुलामानं प्रतीमानं सर्वं च स्यात् सुलक्षितम् ।
८।४०३च्- षट्सु षट्सु च मासेषु पुनरेव परीक्षयेत् ॥
८।४०४अ- पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्धपणं तरे ।
८।४०४च्- पादं पशुश्च योषित्च पादार्धं रिक्तकः पुमान् ॥ [।पादे]
८।४०५अ- भाण्डपूर्णानि यानानि तार्यं दाप्यानि सारतः ।
८।४०५च्- रिक्तभाण्डानि यत् किं चित् पुमांसश्चपरिच्छदाः ॥
८।४०६अ- दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् ।
८।४०६च्- नदीतीरेषु तद् विद्यात् समुद्रे नास्ति लक्षणम् ॥
८।४०७अ- गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा प्रव्रजितो मुनिः ।
८।४०७च्- ब्राह्मणा लिङ्गिनश्चैव न दाप्यास्तारिकं तरे ॥
८।४०८अ- यन्नावि किं चिद् दाशानां विशीर्येतापराधतः ।
८।४०८च्- तद् दाशैरेव दातव्यं समागम्य स्वतोऽशतः ॥
८।४०९अ- एष नौयायिनामुक्तो व्यवहारस्य निर्णयः ।
८।४०९च्- दाशापराधतस्तोये दैविके नास्ति निग्रहः ॥
८।४१०अ- वाणिज्यं कारयेद् वैश्यं कुसीदं कृषिमेव च ।
८।४१०च्- पशूनां रक्षणं चैव दास्यं शूद्रं द्विजन्मनाम् ॥
८।४११अ- क्षत्रियं चैव वैश्यं च ब्राह्मणो वृत्तिकर्शितौ ।
८।४११च्- बिभृयादानृशंस्येन स्वानि कर्माणि कारयेत् ॥
८।४१२अ- दास्यं तु कारयन्लोभाद् ब्राह्मणः संस्कृतान् द्विजान् ।
८।४१२च्- अनिच्छतः प्राभवत्याद् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥
८।४१३अ- शूद्रं तु कारयेद् दास्यं क्रीतमक्रीतमेव वा ।
८।४१३च्- दास्यायैव हि सृष्टोऽसौ ब्राह्मणस्य स्वयंभुवा ॥
८।४१४अ- न स्वामिना निसृष्टोऽपि शूद्रो दास्याद् विमुच्यते ।
८।४१४च्- निसर्गजं हि तत् तस्य कस्तस्मात् तदपोहति ॥
८।४१५अ- ध्वजाहृतो भक्तदासो गृहजः क्रीतदत्त्रिमौ ।
८।४१५च्- पैत्रिको दण्डदासश्च सप्तैते दासयोनयः ॥
८।४१६अ- भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधनाः स्मृताः ।
८।४१६च्- यत् ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद् धनम् ॥
८।४१७अ- विस्रब्धं ब्राह्मणः शूद्राद् द्रव्योपादानमाचरेत् ।
८।४१७च्- न हि तस्यास्ति किं चित् स्वं भर्तृहार्यधनो हि सः ॥
८।४१८अ- वैश्यशूद्रौ प्रयत्नेन स्वानि कर्माणि कारयेत् ।
८।४१८च्- तौ हि च्युतौ स्वकर्मभ्यः क्षोभयेतामिदं जगत् ॥
८।४१९अ- अहन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान् वाहनानि च ।
८।४१९च्- आयव्ययौ च नियतावाकरान् कोशमेव च ॥
८।४२०अ- एवं सर्वानिमान् राजा व्यवहारान् समापयन् ।
८।४२०च्- व्यपोह्य किल्बिषं सर्वं प्राप्नोति परमां गतिम् ॥
अध्याय ९
९।०१अ- पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव धर्मे वर्त्मनि तिष्ठतोः । [।धर्म्ये ]
९।०१च्- संयोगे विप्रयोगे च धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥
९।०२अ- अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् ।
९।०२च्- विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥
९।०३अ- पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
९।०३च्- रक्षन्ति स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥
९।०४अ- कालेऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन् पतिः ।
९।०४च्- मृते भर्तरि पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥
९।०५अ- सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः । [।स्त्रिया]
९।०५च्- द्वयोर्हि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥
९।०६अ- इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् ।
९।०६च्- यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि ॥
९।०७अ- स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च ।
९।०७च्- स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन् हि रक्षति ॥
९।०८अ- पतिर्भार्यां सम्प्रविश्य गर्भो भूत्वैह जायते ।
९।०८च्- जायायास्तद् हि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः ॥
९।०९अ- यादृशं भजते हि स्त्री सुतं सूते तथाविधम् ।
९।०९च्- तस्मात् प्रजाविशुद्ध्यर्थं स्त्रियं रक्षेत् प्रयत्नतः ॥
९।१०अ- न कश्चिद् योषितः शक्तः प्रसह्य परिरक्षितुम् ।
९।१०च्- एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम् ॥
९।११अ- अर्थस्य सङ्ग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् ।
९।११च्- शौचे धर्मेऽन्नपक्त्यां च पारिणाह्यस्य वेक्षणे ॥
९।१२अ- अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुषैराप्तकारिभिः ।
९।१२च्- आत्मानमात्मना यास्तु रक्षेयुस्ताः सुरक्षिताः ॥
९।१३अ- पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् ।
९।१३च्- स्वप्नोऽन्यगेहवासश्च नारीसंदूषणानि षट् ॥
९।१४अ- नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि संस्थितिः ।
९।१४च्- सुरूपं वा विरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥
९।१५अ- पौंश्चल्याच्चलचित्ताच्च नैस्नेह्याच्च स्वभावतः । [ऐःस्नेह्याच्]
९।१५च्- रक्षिता यत्नतोऽपीह भर्तृष्वेता विकुर्वते ॥
९।१६अ- एवं स्वभावं ज्ञात्वाऽसां प्रजापतिनिसर्गजम् ।
९।१६च्- परमं यत्नमातिष्ठेत् पुरुषो रक्षणं प्रति ॥
९।१७अ- शय्याऽऽसनमलङ्कारं कामं क्रोधमनार्जवम् । :अनार्यतां ]
९।१७च्- द्रोहभावं कुचर्यां च स्त्रीभ्यो मनुरकल्पयत् ॥ [।द्रोग्धृभावं]
९।१८अ- नास्ति स्त्रीणां क्रिया मन्त्रैरिति धर्मे व्यवस्थितिः ।
९।१८च्- निरिन्द्रिया ह्यमन्त्राश्च स्त्रीभ्यो अनृतमिति स्थितिः ॥ [।स्त्रियो]
९।१९अ- तथा च श्रुतयो बह्व्यो निगीता निगमेष्वपि ।
९।१९च्- स्वालक्षण्यपरीक्षार्थं तासां शृणुत निष्कृतीः ॥
९।२०अ- यन् मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्यपतिव्रता ।
९।२०च्- तन् मे रेतः पिता वृङ्क्तामित्यस्यैतन्निदर्शनम् ॥
९।२१अ- ध्यायत्यनिष्टं यत् किं चित् पाणिग्राहस्य चेतसा ।
९।२१च्- तस्यैष व्यभिचारस्य निह्नवः सम्यगुच्यते ॥
९।२२अ- यादृग्गुणेन भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि ।
९।२२च्- तादृग्गुणा सा भवति समुद्रेणैव निम्नगा ॥
९।२३अ- अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ताऽधमयोनिजा ।
९।२३च्- शारङ्गी मन्दपालेन जगामाभ्यर्हणीयताम् ॥
९।२४अ- एताश्चान्याश्च लोकेऽस्मिन्नपकृष्टप्रसूतयः । [ऽवकृष्टप्रसूतयः]
९।२४च्- उत्कर्षं योषितः प्राप्ताः स्वैः स्वैर्भर्तृगुणैः शुभैः ॥
९।२५अ- एषोदिता लोकयात्रा नित्यं स्त्रीपुंसयोः शुभा ।
९।२५च्- प्रेत्यैह च सुखोदर्कान् प्रजाधर्मान्निबोधत ॥
९।२६अ- प्रजनार्थं महाभागाः पूजार्हा गृहदीप्तयः ।
९।२६च्- स्त्रियः श्रियश्च गेहेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥
९।२७अ- उत्पादनमपत्यस्य जातस्य परिपालनम् ।
९।२७च्- प्रत्यहं लोकयात्रायाः प्रत्यक्षं स्त्री निबन्धनम् ॥ [।प्रत्यर्थं ]
९।२८अ- अपत्यं धर्मकार्याणि शुश्रूषा रतिरुत्तमा ।
९।२८च्- दाराऽधीनस्तथा स्वर्गः पितॄणामात्मनश्च ह ॥
९।२९अ- पतिं या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता ।
९।२९च्- सा भर्तृलोकानाप्नोति सद्भिः साध्वीइति चोच्यते ॥
९।३०अ- व्यभिचारात् तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् ।
९।३०च्- सृगालयोनिं चाप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते ॥ [।शृगालयोनिं]
९।३१अ- पुत्रं प्रत्युदितं सद्भिः पूर्वजैश्च महर्षिभिः ।
९।३१च्- विश्वजन्यमिमं पुण्यमुपन्यासं निबोधत ॥
९।३२अ- भर्तरि पुत्रं विजानन्ति श्रुतिद्वैधं तु कर्तरि । [। भर्तुः ]
९।३२च्- आहुरुत्पादकं के चिदपरे क्षेत्रिणं विदुः ॥
९।३३अ- क्षेत्रभूता स्मृता नारी बीजभूतः स्मृतः पुमान् ।
९।३३च्- क्षेत्रबीजसमायोगात् संभवः सर्वदेहिनाम् ॥
९।३४अ- विशिष्टं कुत्र चिद् बीजं स्त्रीयोनिस्त्वेव कुत्र चित् ।
९।३४च्- उभयं तु समं यत्र सा प्रसूतिः प्रशस्यते ॥
९।३५अ- बीजस्य चैव योन्याश्च बीजमुत्कृष्टमुच्यते ।
९।३५च्- सर्वभूतप्रसूतिर्हि बीजलक्षणलक्षिता ॥
९।३६अ- यादृशं तूप्यते बीजं क्षेत्रे कालोपपादिते ।
९।३६च्- तादृग् रोहति तत् तस्मिन् बीजं स्वैर्व्यञ्जितं गुणैः ॥
९।३७अ- इयं भूमिर्हि भूतानां शाश्वती योनिरुच्यते ।
९।३७च्- न च योनिगुणान् कांश्चिद् बीजं पुष्यति पुष्टिषु ॥
९।३८अ- भूमावप्येककेदारे कालोप्तानि कृषीवलैः ।
९।३८च्- नानारूपाणि जायन्ते बीजानीह स्वभावतः ॥
९।३९अ- व्रीहयः शालयो मुद्गास्तिला माषास्तथा यवाः ।
९।३९च्- यथाबीजं प्ररोहन्ति लशुनानीक्षवस्तथा ॥
९।४०अ- अन्यदुप्तं जातमन्यदित्येतन्नोपपद्यते ।
९।४०च्- उप्यते यद् हि यद् बीजं तत् तदेव प्ररोहति ॥
९।४१अ- तत् प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना ।
९।४१च्- आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु परयोषिति ॥
९।४२अ- अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
९।४२च्- यथा बीजं न वप्तव्यं पुंसा परपरिग्रहे ॥
९।४३अ- नश्यतीषुर्यथा विद्धः खे विद्धमनुविध्यतः ।
९।४३च्- तथा नश्यति वै क्षिप्रं बीजं परपरिग्रहे ॥ [।क्षिप्तं]
९।४४अ- पृथोरपीमां पृथिवीं भार्यां पूर्वविदो विदुः ।
९।४४च्- स्थाणुच्छेदस्य केदारमाहुः शाल्यवतो मृगम् ॥
९।४५अ- एतावानेव पुरुषो यत्जायाऽत्मा प्रजैति ह ।
९।४५च्- विप्राः प्राहुस्तथा चैतद् यो भर्ता सा स्मृताङ्गना ॥
९।४६अ- न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते ।
९।४६च्- एवं धर्मं विजानीमः प्राक् प्रजापतिनिर्मितम् ॥
९।४७अ- सकृदंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते ।
९।४७च्- सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकृत् ॥ [।ददामीति]
९।४८अ- यथा गोऽश्वोष्ट्रदासीषु महिष्यजाविकासु च ।
९।४८च्- नोत्पादकः प्रजाभागी तथैवान्याङ्गनास्वपि ॥
९।४९अ- येऽक्षेत्रिणो बीजवन्तः परक्षेत्रप्रवापिणः ।
९।४९च्- ते वै सस्यस्य जातस्य न लभन्ते फलं क्व चित् ॥
९।५०अ- यदन्यगोषु वृषभो वत्सानां जनयेत्शतम् ।
९।५०च्- गोमिनामेव ते वत्सा मोघं स्कन्दितमार्षभम् ॥
९।५१अ- तथैवाक्षेत्रिणो बीजं परक्षेत्रप्रवापिणः ।
९।५१च्- कुर्वन्ति क्षेत्रिणामर्थं न बीजी लभते फलम् ॥
९।५२अ- फलं त्वनभिसंधाय क्षेत्रिणां बीजिनां तथा ।
९।५२च्- प्रत्यक्षं क्षेत्रिणामर्थो बीजाद् योनिर्गलीयसी ??॥ [।बरीयसी ]
९।५३अ- क्रियाभ्युपगमात् त्वेतद् बीजार्थं यत् प्रदीयते ।
९।५३च्- तस्यैह भागिनौ दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च ॥
९।५४अ- ओघवाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति ।
९।५४च्- क्षेत्रिकस्यैव तद् बीजं न वप्ता लभते फलम् ॥ [अ बीजी लभते फलम्]
९।५५अ- एष धर्मो गवाश्वस्य दास्युष्ट्राजाविकस्य च ।
९।५५च्- विहङ्गमहिषीणां च विज्ञेयः प्रसवं प्रति ॥
९।५६अ- एतद् वः सारफल्गुत्वं बीजयोन्योः प्रकीर्तितम् ।
९।५६च्- अतः परं प्रवक्ष्यामि योषितां धर्ममापदि ॥
९।५७अ- भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भार्या या गुरुपत्न्यनुजस्य सा ।
९।५७च्- यवीयसस्तु या भार्या स्नुषा ज्येष्ठस्य सा स्मृता ॥
९।५८अ- ज्येष्ठो यवीयसो भार्यां यवीयान् वाऽग्रजस्त्रियम् ।
९।५८च्- पतितौ भवतो गत्वा नियुक्तावप्यनापदि ॥
९।५९अ- देवराद् वा सपिण्डाद् वा स्त्रिया सम्यक्नियुक्तया ।
९।५९च्- प्रजेप्सिताऽऽधिगन्तव्या संतानस्य परिक्षये ॥
९।६०अ- विधवायां नियुक्तस्तु घृताक्तो वाग्यतो निशि ।
९।६०च्- एकमुत्पादयेत् पुत्रं न द्वितीयं कथं चन ॥
९।६१अ- द्वितीयमेके प्रजनं मन्यन्ते स्त्रीषु तद्विदः ।
९।६१च्- अनिर्वृतं नियोगार्थं पश्यन्तो धर्मतस्तयोः ॥ [ऽनिर्वृत्तं]
९।६२अ- विधवायां नियोगार्थे निर्वृत्ते तु यथाविधि । [इवृत्ते ]
९।६२च्- गुरुवत्च स्नुषावत्च वर्तेयातां परस्परम् ॥
९।६३अ- नियुक्तौ यौ विधिं हित्वा वर्तेयातां तु कामतः ।
९।६३च्- तावुभौ पतितौ स्यातां स्नुषागगुरुतल्पगौ ॥
९।६४अ- नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः ।
९।६४च्- अन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्मं हन्युः सनातनम् ॥
९।६५अ- नोद्वाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते क्व चित् ।
९।६५च्- न विवाहविधावुक्तं विधवावेदनं पुनः ॥
९।६६अ- अयं द्विजैर्हि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः ।
९।६६च्- मनुष्याणामपि प्रोक्तो वेने राज्यं प्रशासति ॥
९।६७अ- स महीमखिलां भुञ्जन् राजर्षिप्रवरः पुरा ।
९।६७च्- वर्णानां सङ्करं चक्रे कामोपहतचेतनः ॥
९।६८अ- ततः प्रभृति यो मोहात् प्रमीतपतिकां स्त्रियम् ।
९।६८च्- नियोजयत्यपत्यार्थं तं विगर्हन्ति साधवः ॥
९।६९अ- यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः ।
९।६९च्- तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥
९।७०अ- यथाविध्यधिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् ।
९।७०च्- मिथो भजेता प्रसवात् सकृत्सकृद् ऋतावृतौ ॥
९।७१अ- न दत्त्वा कस्य चित् कन्यां पुनर्दद्याद् विचक्षणः ।
९।७१च्- दत्त्वा पुनः प्रयच्छन् हि प्राप्नोति पुरुषानृतम् ॥
९।७२अ- विधिवत् प्रतिगृह्यापि त्यजेत् कन्यां विगर्हिताम् ।
९।७२च्- व्याधितां विप्रदुष्टां वा छद्मना चोपपादिताम् ॥
९।७३अ- यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्यायौपपादयेत् ।
९।७३च्- तस्य तद् वितथं कुर्यात् कन्यादातुर्दुरात्मनः ॥
९।७४अ- विधाय वृत्तिं भार्यायाः प्रवसेत् कार्यवान्नरः ।
९।७४च्- अवृत्तिकर्शिता हि स्त्री प्रदुष्येत् स्थितिमत्यपि ॥
९।७५अ- विधाय प्रोषिते वृत्तिं जीवेन्नियममास्थिता ।
९।७५च्- प्रोषिते त्वविधायैव जीवेत्शिल्पैरगर्हितैः ॥
९।७६अ- प्रोषितो धर्मकार्यार्थं प्रतीक्ष्योऽष्टौ नरः समाः ।
९।७६च्- विद्यार्थं षड् यशोऽर्थं वा कामार्थं त्रींस्तु वत्सरान् ॥
९।७७अ- संवत्सरं प्रतीक्षेत द्विषन्तीं योषितं पतिः । [।द्विषाणां]
९।७७च्- ऊर्ध्वं संवत्सरात् त्वेनां दायं हृत्वा न संवसेत् ॥
९।७८अ- अतिक्रामेत् प्रमत्तं या मत्तं रोगार्तमेव वा ।
९।७८च्- सा त्रीन् मासान् परित्याज्या विभूषणपरिच्छदा ॥
९।७९अ- उन्मत्तं पतितं क्लीबमबीजं पापरोगिणम् ।
९।७९च्- न त्यागोऽस्ति द्विषन्त्याश्च न च दायापवर्तनम् ॥
९।८०अ- मद्यपाऽसाधुवृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् । [अद्यपासत्यवृत्ता ]
९।८०च्- व्याधिता वाऽधिवेत्तव्या हिंस्राऽर्थघ्नी च सर्वदा ॥
९।८१अ- वन्ध्याष्टमेऽधिवेद्याब्दे दशमे तु मृतप्रजा ।
९।८१च्- एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी ॥
९।८२अ- या रोगिणी स्यात् तु हिता सम्पन्ना चैव शीलतः ।
९।८२च्- साऽनुज्ञाप्याधिवेत्तव्या नावमान्या च कर्हि चित् ॥
९।८३अ- अधिविन्ना तु या नारी निर्गच्छेद् रुषिता गृहात् ।
९।८३च्- सा सद्यः संनिरोद्धव्या त्याज्या वा कुलसंनिधौ ॥
९।८४अ- प्रतिषिद्धाऽपि चेद् या तु मद्यमभ्युदयेष्वपि । [ ।प्रतिषेधे पिबेद् या तु]
९।८४च्- प्रेक्षासमाजं गच्छेद् वा सा दण्ड्या कृष्णलानि षट् ॥
९।८५अ- यदि स्वाश्चापराश्चैव विन्देरन् योषितो द्विजाः ।
९।८५च्- तासां वर्णक्रमेण स्याज् ज्येष्ठ्यं पूजा च वेश्म च ॥
९।८६अ- भर्तुः शरीरशुश्रूषां धर्मकार्यं च नैत्यकम् ।
९।८६च्- स्वा चैव कुर्यात् सर्वेषां नास्वजातिः कथं चन ॥ [।स्वा स्वैव]
९।८७अ- यस्तु तत् कारयेन् मोहात् सजात्या स्थितयाऽन्यया ।
९।८७च्- यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः ॥
९।८८अ- उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च ।
९।८८च्- अप्राप्तामपि तां तस्मै कन्यां दद्याद् यथाविधि ॥
९।८९अ- काममामरणात् तिष्ठेद् गृहे कन्यार्तुमत्यपि ।
९।८९च्- न चैवैनां प्रयच्छेत् तु गुणहीनाय कर्हि चित् ॥
९।९०अ- त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यर्तुमती सती ।
९।९०च्- ऊर्ध्वं तु कालादेतस्माद् विन्देत सदृशं पतिम् ॥
९।९१अ- अदीयमाना भर्तारमधिगच्छेद् यदि स्वयम् ।
९।९१च्- नैनः किं चिदवाप्नोति न च यं साऽधिगच्छति ॥
९।९२अ- अलङ्कारं नाददीत पित्र्यं कन्या स्वयंवरा ।
९।९२च्- मातृकं भ्रातृदत्तं वा स्तेना स्याद् यदि तं हरेत् ॥
९।९३अ- पित्रे न दद्यात्शुल्कं तु कन्यां ऋतुमतीं हरन् ।
९।९३च्- स च स्वाम्यादतिक्रामेद् ऋतूनां प्रतिरोधनात् ॥
९।९४अ- त्रिंशद्वर्षो वहेत् कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् ।
९।९४च्- त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥
९।९५अ- देवदत्तां पतिर्भार्यां विन्दते नेच्छयाऽत्मनः ।
९।९५च्- तां साध्वीं बिभृयान्नित्यं देवानां प्रियमाचरन् ॥
९।९६अ- प्रजनार्थं स्त्रियः सृष्टाः संतानार्थं च मानवः ।
९।९६च्- तस्मात् साधारणो धर्मः श्रुतौ पत्न्या सहोदितः ॥
९।९७अ- कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुल्कदः ।
९।९७च्- देवराय प्रदातव्या यदि कन्याऽनुमन्यते ॥
९।९८अ- आददीत न शूद्रोऽपि शुल्कं दुहितरं ददन् ।
९।९८च्- शुल्कं हि गृह्णन् कुरुते छन्नं दुहितृविक्रयम् ॥
९।९९अ- एतत् तु न परे चक्रुर्नापरे जातु साधवः ।
९।९९च्- यदन्यस्य प्रतिज्ञाय पुनरन्यस्य दीयते ॥
९।१००अ- नानुशुश्रुम जात्वेतत् पूर्वेष्वपि हि जन्मसु ।
९।१००च्- शुल्कसंज्ञेन मूल्येन छन्नं दुहितृविक्रयम् ॥
९।१०१अ- अन्योन्यस्याव्यभिचारो भवेदामरणान्तिकः ।
९।१०१च्- एष धर्मः समासेन ज्ञेयः स्त्रीपुंसयोः परः ॥
९।१०२अ- तथा नित्यं यतेयातां स्त्रीपुंसौ तु कृतक्रियौ ।
९।१०२च्- यथा नाभिचरेतां तौ वियुक्तावितरेतरम् ॥ [आतिचरेतां ]
९।१०३अ- एष स्त्रीपुंसयोरुक्तो धर्मो वो रतिसंहितः ।
९।१०३च्- आपद्यपत्यप्राप्तिश्च दायधर्मं निबोधत ॥
९।१०४अ- ऊर्ध्वं पितुश्च मातुश्च समेत्य भ्रातरः समम् ।
९।१०४च्- भजेरन् पैतृकं रिक्थमनीशास्ते हि जीवतोः ॥
९।१०५अ- ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात् पित्र्यं धनमशेषतः ।
९।१०५च्- शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा ॥
९।१०६अ- ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः ।
९।१०६च्- पितॄणामनृणश्चैव स तस्मात् सर्वमर्हति ॥
९।१०७अ- यस्मिनृणं संनयति येन चानन्त्यमश्नुते ।
९।१०७च्- स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान् विदुः ॥
९।१०८अ- पितेव पालयेत् पूत्रान् ज्येष्ठो भ्रातॄन् यवीयसः ।
९।१०८च्- पुत्रवत्चापि वर्तेरन् ज्येष्ठे भ्रातरि धर्मतः ॥
९।१०९अ- ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः ।
९।१०९च्- ज्येष्ठः पूज्यतमो लोके ज्येष्ठः सद्भिरगर्हितः ॥
९।११०अ- यो ज्येष्ठो ज्येष्ठवृत्तिः स्यान् मातैव स पितैव सः ।
९।११०च्- अज्येष्ठवृत्तिर्यस्तु स्यात् स सम्पूज्यस्तु बन्धुवत् ॥
९।१११अ- एवं सह वसेयुर्वा पृथग् वा धर्मकाम्यया ।
९।१११च्- पृथग् विवर्धते धर्मस्तस्माद् धर्म्या पृथक्क्रिया ॥
९।११२अ- ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्वद्रव्याच्च यद् वरम् ।
९।११२च्- ततोऽर्धं मध्यमस्य स्यात् तुरीयं तु यवीयसः ॥
९।११३अ- ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च संहरेतां यथोदितम् ।
९।११३च्- येऽन्ये ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां तेषां स्यान् मध्यमं धनम् ॥
९।११४अ- सर्वेषां धनजातानामाददीताग्र्यमग्रजः ।
९।११४च्- यच्च सातिशयं किं चिद् दशतश्चाप्नुयाद् वरम् ॥
९।११५अ- उद्धारो न दशस्वस्ति सम्पन्नानां स्वकर्मसु ।
९।११५च्- यत् किं चिदेव देयं तु ज्यायसे मानवर्धनम् ॥
९।११६अ- एवं समुद्धृतोद्धारे समानंशान् प्रकल्पयेत् ।
९।११६च्- उद्धारेऽनुद्धृते त्वेषामियं स्यादंशकल्पना ॥
९।११७अ- एकाधिकं हरेज् ज्येष्ठः पुत्रोऽध्यर्धं ततोऽनुजः ।
९।११७च्- अंशमंशं यवीयांस इति धर्मो व्यवस्थितः ॥
९।११८अ- स्वेभ्योंशेभ्यस्तु कन्याभ्यः प्रदद्युर्भ्रातरः पृथक् । [।स्वाभ्यः स्वाभ्यस्तु]
९।११८च्- स्वात् स्वादंशाच्चतुर्भागं पतिताः स्युरदित्सवः ॥
९।११९अ- अजाविकं सेकशफं न जातु विषमं भजेत् । [ऽजाविकं चैकशफं]
९।११९च्- अजाविकं तु विषमं ज्येष्ठस्यैव विधीयते ॥
९।१२०अ- यवीयान्ज्येष्ठभार्यायां पुत्रमुत्पादयेद् यदि ।
९।१२०च्- समस्तत्र विभागः स्यादिति धर्मो व्यवस्थितः ॥
९।१२१अ- उपसर्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते ।
९।१२१च्- पिता प्रधानं प्रजने तस्माद् धर्मेण तं भजेत् ॥
९।१२२अ- पुत्रः कनिष्ठो ज्येष्ठायां कनिष्ठायां च पूर्वजः ।
९।१२२च्- कथं तत्र विभागः स्यादिति चेत् संशयो भवेत् ॥
९।१२३अ- एकं वृषभमुद्धारं संहरेत स पूर्वजः ।
९।१२३च्- ततोऽपरे ज्येष्ठवृषास्तदूनानां स्वमातृतः ॥
९।१२४अ- ज्येष्ठस्तु जातो ज्येष्ठायां हरेद् वृषभषोडशाः ।
९।१२४च्- ततः स्वमातृतः शेषा भजेरन्निति धारणा ॥
९।१२५अ- सदृशस्त्रीषु जातानां पुत्राणामविशेषतः ।
९।१२५च्- न मातृतो ज्यैष्ठ्यमस्ति जन्मतो ज्यैष्ठ्यमुच्यते ॥
९।१२६अ- जन्मज्येष्ठेन चाह्वानं सुब्रह्मण्यास्वपि स्मृतम् ।
९।१२६च्- यमयोश्चैव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता ॥
९।१२७अ- अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् ।
९।१२७च्- यदपत्यं भवेदस्यां तन् मम स्यात् स्वधाकरम् ॥
९।१२८अ- अनेन तु विधानेन पुरा चक्रेऽथ पुत्रिकाः ।
९।१२८च्- विवृद्ध्यर्थं स्ववंशस्य स्वयं दक्षः प्रजापतिः ॥
९।१२९अ- ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
९।१२९च्- सोमाय राज्ञे सत्कृत्य प्रीतात्मा सप्तविंशतिम् ॥
९।१३०अ- यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा ।
९।१३०च्- तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्यां कथमन्यो धनं हरेत् ॥
९।१३१अ- मातुस्तु यौतकं यत् स्यात् कुमारीभाग एव सः ।
९।१३१च्- दौहित्र एव च हरेदपुत्रस्याखिलं धनम् ॥
९।१३२अ- दौहित्रो ह्यखिलं रिक्थमपुत्रस्य पितुर्हरेत् ।
९।१३२च्- स एव दद्याद् द्वौ पिण्डौ पित्रे मातामहाय च ॥
९।१३३अ- पौत्रदौहित्रयोर्लोके न विशेषोऽस्ति धर्मतः ।
९।१३३च्- तयोर्हि मातापितरौ संभूतौ तस्य देहतः ॥
९।१३४अ- पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते ।
९।१३४च्- समस्तत्र विभागः स्यात्ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रियाः ॥
९।१३५अ- अपुत्रायां मृतायां तु पुत्रिकायां कथं चन ।
९।१३५च्- धनं तत् पुत्रिकाभर्ता हरेतैवाविचारयन् ॥
९।१३६अ- अकृता वा कृता वाऽपि यं विन्देत् सदृशात् सुतम् ।
९।१३६च्- पौत्री मातामहस्तेन दद्यात् पिण्डं हरेद् धनम् ॥
९।१३७अ- पुत्रेण लोकान्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते ।
९।१३७च्- अथ पुत्रस्य पौत्रेण ब्रध्नस्याप्नोति विष्टपम् ॥
९।१३८अ- पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् त्रायते पितरं सुतः ।
९।१३८च्- तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥
९।१३९अ- पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नोपपद्यते ।
९।१३९च्- दौहित्रोऽपि ह्यमुत्रैनं संतारयति पौत्रवत् ॥
९।१४०अ- मातुः प्रथमतः पिण्डं निर्वपेत् पुत्रिकासुतः ।
९।१४०च्- द्वितीयं तु पितुस्तस्यास्तृतीयं तत्पितुः पितुः ॥
९।१४१अ- उपपन्नो गुणैः सर्वैः पुत्रो यस्य तु दत्त्रिमः ।
९।१४१च्- स हरेतैव तद्रिक्थं सम्प्राप्तोऽप्यन्यगोत्रतः ॥
९।१४२अ- गोत्ररिक्थे जनयितुर्न हरेद् दत्त्रिमः क्व चित् ।
९।१४२च्- गोत्ररिक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददतः स्वधा ॥
९।१४३अ- अनियुक्तासुतश्चैव पुत्रिण्याऽप्तश्च देवरात् ।
९।१४३च्- उभौ तौ नार्हतो भागं जारजातककामजौ ॥
९।१४४अ- नियुक्तायामपि पुमान्नार्यां जातोऽविधानतः ।
९।१४४च्- नैवार्हः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः ॥
९।१४५अ- हरेत् तत्र नियुक्तायां जातः पुत्रो यथौरसः ।
९।१४५च्- क्षेत्रिकस्य तु तद् बीजं धर्मतः प्रसवश्च सः ॥
९।१४६अ- धनं यो बिभृयाद् भ्रातुर्मृतस्य स्त्रियमेव च ??।
९।१४६च्- सोऽपत्यं भ्रातुरुत्पाद्य दद्यात् तस्यैव तद्धनम् ॥
९।१४७अ- या नियुक्ताऽन्यतः पुत्रं देवराद् वाऽप्यवाप्नुयात् ।
९।१४७च्- तं कामजमरिक्थीयं वृथोत्पन्नं प्रचक्षते ॥ [इथ्यौत्पन्नं ]
९।१४८अ- एतद् विधानं विज्ञेयं विभागस्यैकयोनिषु ।
९।१४८च्- बह्वीषु चैकजातानां नानास्त्रीषु निबोधत ॥
९।१४९अ- ब्राह्मणस्यानुपूर्व्येण चतस्रस्तु यदि स्त्रियः ।
९।१४९च्- तासां पुत्रेषु जातेषु विभागेऽयं विधिः स्मृतः ॥
९।१५०अ- कीनाशो गोवृषो यानमलङ्कारश्च वेश्म च ।
९।१५०च्- विप्रस्यौद्धारिकं देयमेकांशश्च प्रधानतः ॥
९।१५१अ- त्र्यंशं दायाद् हरेद् विप्रो द्वावंशौ क्षत्रियासुतः ।
९।१५१च्- वैश्याजः सार्धमेवांशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ॥
९।१५२अ- सर्वं वा रिक्थजातं तद् दशधा परिकल्प्य च ।
९।१५२च्- धर्म्यं विभागं कुर्वीत विधिनाऽनेन धर्मवित् ॥
९।१५३अ- चतुरानंशान् हरेद् विप्रस्त्रीनंशान् क्षत्रियासुतः ।
९।१५३च्- वैश्यापुत्रो हरेद् द्व्यंशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ॥
९।१५४अ- यद्यपि स्यात् तु सत्पुत्रोऽप्यसत्पुत्रोऽपि वा भवेत् । [।यद्यपि स्यात् तु सत्पुत्रो यद्यपुत्रोऽपि वा भवेत् ।]
९।१५४च्- नाधिकं दशमाद् दद्यात्शूद्रापुत्राय धर्मतः ॥
९।१५५अ- ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रापुत्रो न रिक्थभाक् ।
९।१५५च्- यदेवास्य पिता दद्यात् तदेवास्य धनं भवेत् ॥
९।१५६अ- समवर्णासु वा जाताः सर्वे पुत्रा द्विजन्मनाम् ।
९।१५६च्- उद्धारं ज्यायसे दत्त्वा भजेरन्नितरे समम् ॥
९।१५७अ- शूद्रस्य तु सवर्णैव नान्या भार्या विधीयते ।
९।१५७च्- तस्यां जाताः समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥
९।१५८अ- पुत्रान् द्वादश यानाह नॄणां स्वायंभुवो मनुः ।
९।१५८च्- तेषां षड् बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः ॥
९।१५९अ- औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।
९।१५९च्- गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवाश्च षट् ॥
९।१६०अ- कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा ।
९।१६०च्- स्वयंदत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः ॥
९।१६१अ- यादृशं फलमाप्नोति कुप्लवैः संतरञ्जलम् ।
९।१६१च्- तादृशं फलमाप्नोति कुपुत्रैः संतरंस्तमः ॥
९।१६२अ- यद्येकरिक्थिनौ स्यातामौरसक्षेत्रजौ सुतौ ।
९।१६२च्- यस्य यत् पैतृकं रिक्थं स तद् गृह्णीत नैतरः ॥
९।१६३अ- एक एवौरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः ।
९।१६३च्- शेषाणामानृशंस्यार्थं प्रदद्यात् तु प्रजीवनम् ॥
९।१६४अ- षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात् पैतृकाद् धनात् ।
९।१६४च्- औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चममेव वा ॥
९।१६५अ- औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ ।
९।१६५च्- दशापरे तु क्रमशो गोत्ररिक्थांशभागिनः ॥
९।१६६अ- स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयमुत्पादयेद् हि यम् ।
९।१६६च्- तमौरसं विजानीयात् पुत्रं प्राथमकल्पिकम् ॥
९।१६७अ- यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्लीबस्य व्याधितस्य वा ।
९।१६७च्- स्वधर्मेण नियुक्तायां स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥
९।१६८अ- माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि ।
९।१६८च्- सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्त्रिमः सुतः ॥
९।१६९अ- सदृशं तु प्रकुर्याद् यं गुणदोषविचक्षणम् ।
९।१६९च्- पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयश्च कृत्रिमः ॥
९।१७०अ- उत्पद्यते गृहे यस्तु न च ज्ञायेत कस्य सः ।
९।१७०च्- स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद् यस्य तल्पजः ॥
९।१७१अ- मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा ।
९।१७१च्- यं पुत्रं परिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥
९।१७२अ- पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद् रहः ।
९।१७२च्- तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवम् ॥
९।१७३अ- या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञाताऽपि वा सती ।
९।१७३च्- वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते ॥
९।१७४अ- क्रीणीयाद् यस्त्वपत्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् ।
९।१७४च्- स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ॥
९।१७५अ- या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया ।
९।१७५च्- उत्पादयेत् पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥
९।१७६अ- सा चेदक्षतयोनिः स्याद् गतप्रत्यागताऽपि वा ।
९।१७६च्- पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनः संस्कारमर्हति ॥
९।१७७अ- मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् ।
९।१७७च्- आत्मानमर्पयेद् यस्मै स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः ॥
९।१७८अ- यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत् सुतम् ।
९।१७८च्- स पारयन्नेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः ॥
९।१७९अ- दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् ।
९।१७९च्- सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥
९।१८०अ- क्षेत्रजादीन् सुतानेतानेकादश यथोदितान् ।
९।१८०च्- पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान् मनीषिणः ॥
९।१८१अ- य एतेऽभिहिताः पुत्राः प्रसङ्गादन्यबीजजाः ।
९।१८१च्- यस्य ते बीजतो जातास्तस्य ते नैतरस्य तु ॥
९।१८२अ- भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत् पुत्रवान् भवेत् ।
९।१८२च्- सर्वांस्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥
९।१८३अ- सर्वासामेकपत्नीनामेका चेत् पुत्रिणी भवेत् ।
९।१८३च्- सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः ॥
९।१८४अ- श्रेयसः श्रेयसोऽलाभे पापीयान् रिक्थमर्हति ।
९।१८४च्- बहवश्चेत् तु सदृशाः सर्वे रिक्थस्य भागिनः ॥
९।१८५अ- न भ्रातरो न पितरः पुत्रा रिक्थहराः पितुः ।
९।१८५च्- पिता हरेदपुत्रस्य रिक्थं भ्रातर एव च ॥
९।१८६अ- त्रयाणामुदकं कार्यं त्रिषु पिण्डः प्रवर्तते ।
९।१८६च्- चतुर्थः सम्प्रदातैषां पञ्चमो नोपपद्यते ॥
९।१८७अ- अनन्तरः सपिण्डाद् यस्तस्य तस्य धनं भवेत् ।
९।१८७च्- अत ऊर्ध्वं सकुल्यः स्यादाचार्यः शिष्य एव वा ॥
९।१८८अ- सर्वेषामप्यभावे तु ब्राह्मणा रिक्थभागिनः ।
९।१८८च्- त्रैविद्याः शुचयो दान्तास्तथा धर्मो न हीयते ॥
९।१८९अ- अहार्यं ब्राह्मणद्रव्यं राज्ञा नित्यमिति स्थितिः ।
९।१८९च्- इतरेषां तु वर्णानां सर्वाभावे हरेन्नृपः ॥
९।१९०अ- संस्थितस्यानपत्यस्य सगोत्रात् पुत्रमाहरेत् ॥
९।१९०च्- तत्र यद् रिक्थजातं स्यात् तत् तस्मिन् प्रतिपादयेत् ।
९।१९१अ- द्वौ तु यौ विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने ।
९।१९१च्- तयोर्यद् यस्य पित्र्यं स्यात् तत् स गृह्णीत नैतरः ॥
९।१९२अ- जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः ।
९।१९२च्- भजेरन् मातृकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः ॥
९।१९३अ- यास्तासां स्युर्दुहितरस्तासामपि यथार्हतः । [ः।तस्यां]
९।१९३च्- मातामह्या धनात् किं चित् प्रदेयं प्रीतिपूर्वकम् ॥
९।१९४अ- अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणि ।
९।१९४च्- भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड् विधं स्त्रीधनं स्मृतम् ॥
९।१९५अ- अन्वाधेयं च यद् दत्तं पत्या प्रीतेन चैव यत् ।
९।१९५च्- पत्यौ जीवति वृत्तायाः प्रजायास्तद् धनं भवेत् ॥
९।१९६अ- ब्राह्मदैवार्षगान्धर्वप्राजापत्येषु यद् वसु ।
९।१९६च्- अप्रजायामतीतायां भर्तुरेव तदिष्यते ॥
९।१९७अ- यत् त्वस्याः स्याद् धनं दत्तं विवाहेष्वासुरादिषु ।
९।१९७च्- अप्रजायामतीतायां मातापित्रोस्तदिष्यते ॥
९।१९८अ- स्त्रियां तु यद् भवेद् वित्तं पित्रा दत्तं कथं चन ।
९।१९८च्- ब्राह्मणी तद् हरेत् कन्या तदपत्यस्य वा भवेत् ॥
९।१९९अ- न निर्हारं स्त्रियः कुर्युः कुटुम्बाद् बहुमध्यगात् ।
९।१९९च्- स्वकादपि च वित्ताद् हि स्वस्य भर्तुरनाज्ञया ॥
९।२००अ- पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलङ्कारो धृतो भवेत् ।
९।२००च्- न तं भजेरन् दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥
९।२०१अ- अनंशौ क्लीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा ।
९।२०१च्- उन्मत्तजडमूकाश्च ये च के चिन्निरिन्द्रियाः ॥
९।२०२अ- सर्वेषामपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीषिणा ।
९।२०२च्- ग्रासाच्छादनमत्यन्तं पतितो ह्यददद् भवेत् ॥
९।२०३अ- यद्यर्थिता तु दारैः स्यात् क्लीबादीनां कथं चन ।
९।२०३च्- तेषामुत्पन्नतन्तूनामपत्यं दायमर्हति ॥
९।२०४अ- यत् किं चित् पितरि प्रेते धनं ज्येष्ठोऽधिगच्छति ।
९।२०४च्- भागो यवीयसां तत्र यदि विद्यानुपालिनः ॥
९।२०५अ- अविद्यानां तु सर्वेषामीहातश्चेद् धनं भवेत् ??।
९।२०५च्- समस्तत्र विभागः स्यादपित्र्य इति धारणा ॥
९।२०६अ- विद्याधनं तु यद्यस्य तत् तस्यैव धनं भवेत् ।
९।२०६च्- मैत्र्यमोद्वाहिकं चैव माधुपर्किकमेव च ॥
९।२०७अ- भ्रातॄणां यस्तु नैहेत धनं शक्तः स्वकर्मणा ।
९।२०७च्- स निर्भाज्यः स्वकादंशात् किं चिद् दत्त्वोपजीवनम् ॥
९।२०८अ- अनुपघ्नन् पितृद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जितम् ।
९।२०८च्- स्वयमीहितलब्धं तन्नाकामो दातुमर्हति ॥
९।२०९अ- पैतृकं तु पिता द्रव्यमनवाप्तं यदाप्नुयात् ।
९।२०९च्- न तत् पुत्रैर्भजेत् सार्धमकामः स्वयमर्जितम् ॥
९।२१०अ- विभक्ताः सह जीवन्तो विभजेरन् पुनर्यदि ।
९।२१०च्- समस्तत्र विभागः स्याज् ज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते ॥
९।२११अ- येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा हीयेतांशप्रदानतः ।
९।२११च्- म्रियेतान्यतरो वाऽपि तस्य भागो न लुप्यते ॥
९।२१२अ- सोदर्या विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समम् ।
९।२१२च्- भ्रातरो ये च संसृष्टा भगिन्यश्च सनाभयः ॥
९।२१३अ- यो ज्येष्ठो विनिकुर्वीत लोभाद् भ्रातॄन् यवीयसः ।
९।२१३च्- सोऽज्येष्ठः स्यादभागश्च नियन्तव्यश्च राजभिः ॥
९।२१४अ- सर्व एव विकर्मस्था नार्हन्ति भ्रातरो धनम् ।
९।२१४च्- न चादत्त्वा कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत योतकम् ॥
९।२१५अ- भ्रातॄणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत् सह ।
९।२१५च्- न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात् कथं चन ॥
९।२१६अ- ऊर्ध्वं विभागात्जातस्तु पित्र्यमेव हरेद् धनम् ।
९।२१६च्- संसृष्टास्तेन वा ये स्युर्विभजेत स तैः सह ॥
९।२१७अ- अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाप्नुयात् ।
९।२१७च्- मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता हरेद् धनम् ॥
९।२१८अ- ऋणे धने च सर्वस्मिन् प्रविभक्ते यथाविधि ।
९।२१८च्- पश्चाद् दृश्येत यत् किं चित् तत् सर्वं समतां नयेत् ॥
९।२१९अ- वस्त्रं पत्रमलङ्कारं कृतान्नमुदकं स्त्रियः ??।
९।२१९च्- योगक्षेमं प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते ॥
९।२२०अ- अयमुक्तो विभागो वः पुत्राणां च क्रियाविधिः ।
९।२२०च्- क्रमशः क्षेत्रजादीनां द्यूतधर्मं निबोधत ॥
९।२२१अ- द्यूतं समाह्वयं चैव राजा राष्ट्रात्निवारयेत् ।
९।२२१च्- राजान्तकरणावेतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम् ॥
९।२२२अ- प्रकाशमेतत् तास्कर्यं यद् देवनसमाह्वयौ ।
९।२२२च्- तयोर्नित्यं प्रतीघाते नृपतिर्यत्नवान् भवेत् ॥
९।२२३अ- अप्राणिभिर्यत् क्रियते तत्लोके द्यूतमुच्यते ।
९।२२३च्- प्राणिभिः क्रियते यस्तु स विज्ञेयः समाह्वयः ॥
९।२२४अ- द्यूतं समाह्वयं चैव यः कुर्यात् कारयेत वा ।
९।२२४च्- तान् सर्वान् घातयेद् राजा शूद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः ॥
९।२२५अ- कितवान् कुशीलवान् क्रूरान् पाषण्डस्थांश्च मानवान् ।
९।२२५च्- विकर्मस्थान् शौण्डिकांश्च क्षिप्रं निर्वासयेत् पुरात् ॥
९।२२६अ- एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रच्छन्नतस्कराः ।
९।२२६च्- विकर्मक्रियया नित्यं बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥
९।२२७अ- द्यूतमेतत् पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं महत् ।
९।२२७च्- तस्माद् द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ॥
९।२२८अ- प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निषेवेत यो नरः ।
९।२२८च्- तस्य दण्डविकल्पः स्याद् यथेष्टं नृपतेस्तथा ॥
९।२२९अ- क्षत्रविद् शूद्रयोनिस्तु दण्डं दातुमशक्नुवन् ।
९।२२९च्- आनृण्यं कर्मणा गच्छेद् विप्रो दद्यात्शनैः शनैः ॥
९।२३०अ- स्त्रीबालोन्मत्तवृद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम् ।
९।२३०च्- शिफाविदलरज्ज्वाद्यैर्विदध्यात्नृपतिर्दमम् ॥
९।२३१अ- ये नियुक्तास्तु कार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम् ।
९।२३१च्- धनौष्मणा पच्यमानास्तान्निःस्वान् कारयेन्नृपः ॥
९।२३२अ- कूटशासनकर्तॄंश्च प्रकृतीनां च दूषकान् ।
९।२३२च्- स्त्रीबालब्राह्मणघ्नांश्च हन्याद् द्विष् सेविनस्तथा ??॥
९।२३३अ- तीरितं चानुशिष्टं च यत्र क्व चन यद् भवेत् ।
९।२३३च्- कृतं तद् धर्मतो विद्यान्न तद् भूयो निवर्तयेत् ॥
९।२३४अ- अमात्यः प्राग्विवाको वा यत् कुर्युः कार्यमन्यथा ??।
९।२३४च्- तत् स्वयं नृपतिः कुर्यात् तान् सहस्रं च दण्डयेत् ॥ [।तं ]
९।२३५अ- ब्रह्महा च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः । [।तस्करो गुरुतल्पगः ]
९।२३५च्- एते सर्वे पृथग् ज्ञेया महापातकिनो नराः ॥
९।२३६अ- चतुर्णामपि चैतेषां प्रायश्चित्तमकुर्वताम् ।
९।२३६च्- शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धर्म्यं प्रकल्पयेत् ॥
९।२३७अ- गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः ।
९।२३७च्- स्तेये च श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्यशिराः पुमान् ॥ [।तस्करे श्वपदं कार्यं ]
९।२३८अ- असंभोज्या ह्यसंयाज्या असम्पाठ्याऽविवाहिनः ।
९।२३८च्- चरेयुः पृथिवीं दीनाः सर्वधर्मबहिष्कृताः ॥
९।२३९अ- ज्ञातिसंबन्धिभिस्त्वेते त्यक्तव्याः कृतलक्षणाः ।
९।२३९च्- निर्दया निर्नमस्कारास्तन् मनोरनुशासनम् ॥
९।२४०अ- प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्ववर्णा यथोदितम् । [।पूर्वे वर्णा यथोदितम्]
९।२४०च्- नाङ्क्या राज्ञा ललाटे स्युर्दाप्यास्तूत्तमसाहसम् ॥
९।२४१अ- आगःसु ब्राह्मणस्यैव कार्यो मध्यमसाहसः ।
९।२४१च्- विवास्यो वा भवेद् राष्ट्रात् सद्रव्यः सपरिच्छदः ॥
९।२४२अ- इतरे कृतवन्तस्तु पापान्येतान्यकामतः ।
९।२४२च्- सर्वस्वहारमर्हन्ति कामतस्तु प्रवासनम् ॥
९।२४३अ- नाददीत नृपः साधुर्महापातकिनो धनम् ।
९।२४३च्- आददानस्तु तत्लोभात् तेन दोषेण लिप्यते ॥
९।२४४अ- अप्सु प्रवेश्य तं दण्डं वरुणायोपपादयेत् ।
९।२४४च्- श्रुतवृत्तोपपन्ने वा ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् ॥
९।२४५अ- ईशो दण्डस्य वरुणो राज्ञां दण्डधरो हि सः ।
९।२४५च्- ईशः सर्वस्य जगतो ब्राह्मणो वेदपारगः ॥
९।२४६अ- यत्र वर्जयते राजा पापकृद्भ्यो धनागमम् ।
९।२४६च्- तत्र कालेन जायन्ते मानवा दीर्घजीविनः ॥
९।२४७अ- निष्पद्यन्ते च सस्यानि यथोप्तानि विशां पृथक् ।
९।२४७च्- बालाश्च न प्रमीयन्ते विकृतं च न जायते ॥
९।२४८अ- ब्राह्मणान् बाधमानं तु कामादवरवर्णजम् ।
९।२४८च्- हन्याच्चित्रैर्वधोपायैरुद्वेजनकरैर्नृपः ॥
९।२४९अ- यावानवध्यस्य वधे तावान् वध्यस्य मोक्षणे ।
९।२४९च्- अधर्मो नृपतेर्दृष्टो धर्मस्तु विनियच्छतः ॥
९।२५०अ- उदितोऽयं विस्तरशो मिथो विवदमानयोः ।
९।२५०च्- अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारस्य निर्णयः ॥
९।२५१अ- एवं धर्म्याणि कार्याणि सम्यक् कुर्वन् महीपतिः ।
९।२५१च्- देशानलब्धान्लिप्सेत लब्धांश्च परिपालयेत् ॥
९।२५२अ- सम्यग्निविष्टदेशस्तु कृतदुर्गश्च शास्त्रतः ।
९।२५२च्- कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद् यत्नमुत्तमम् ॥
९।२५३अ- रक्षनादार्यवृत्तानां कण्टकानां च शोधनात् ।
९।२५३च्- नरेन्द्रास्त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः ॥
९।२५४अ- अशासंस्तस्करान् यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः ।
९।२५४च्- तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्रं स्वर्गाच्च परिहीयते ॥
९।२५५अ- निर्भयं तु भवेद् यस्य राष्ट्रं बाहुबलाश्रितम् ।
९।२५५च्- तस्य तद् वर्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः ॥
९।२५६अ- द्विविधांस्तस्करान् विद्यात् परद्रव्यापहारकान् ।
९।२५६च्- प्रकाशांश्चाप्रकाशांश्च चारचक्षुर्महीपतिः ॥
९।२५७अ- प्रकाशवञ्चकास्तेषां नानापण्योपजीविनः ।
९।२५७च्- प्रच्छन्नवञ्चकास्त्वेते ये स्तेनाटविकादयः ??॥
९।२५८अ- उत्कोचकाश्चोपधिका वञ्चकाः कितवास्तथा ।
९।२५८च्- मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राश्चैक्षणिकैः सह ॥ [।भद्रप्रेक्षणिकैः सह ]
९।२५९अ- असम्यक्कारिणश्चैव महामात्राश्चिकित्सकाः ।
९।२५९च्- शिल्पोपचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोषितः ॥
९।२६०अ- एवमादीन् विजानीयात् प्रकाशांल्लोककण्टकान् । [एवमाद्यान् ]
९।२६०च्- निगूढचारिणश्चान्याननार्यानार्यलिङ्गिनः ॥
९।२६१अ- तान् विदित्वा सुचरितैर्गूढैस्तत्कर्मकारिभिः ।
९।२६१च्- चारैश्चानेकसंस्थानैः प्रोत्साद्य वशमानयेत् ॥
९।२६२अ- तेषां दोषानभिख्याप्य स्वे स्वे कर्मणि तत्त्वतः ।
९।२६२च्- कुर्वीत शासनं राजा सम्यक् सारापराधतः ॥
९।२६३अ- न हि दण्डाद् ऋते शक्यः कर्तुं पापविनिग्रहः ।
९।२६३च्- स्तेनानां पापबुद्धीनां निभृतं चरतां क्षितौ ॥
९।२६४अ- सभाप्रपाऽपूपशालावेशमद्यान्नविक्रयाः ।
९।२६४च्- चतुष्पथांश्चैत्यवृक्षाः समाजाः प्रेक्षणानि च ॥
९।२६५अ- जीर्णोद्यानान्यरण्यानि कारुकावेशनानि च ।
९।२६५च्- शून्यानि चाप्यगाराणि वनान्युपवनानि च ॥
९।२६६अ- एवंविधान्नृपो देशान् गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः ।
९।२६६च्- तस्करप्रतिषेधार्थं चारैश्चाप्यनुचारयेत् ॥
९।२६७अ- तत्सहायैरनुगतैर्नानाकर्मप्रवेदिभिः ।
९।२६७च्- विद्यादुत्सादयेच्चैव निपुणैः पूर्वतस्करैः ॥
९।२६८अ- भक्ष्यभोज्योपदेशैश्च ब्राह्मणानां च दर्शनैः ।
९।२६८च्- शौर्यकर्मापदेशैश्च कुर्युस्तेषां समागमम् ॥
९।२६९अ- ये तत्र नोपसर्पेयुर्मूलप्रणिहिताश्च ये ।
९।२६९च्- तान् प्रसह्य नृपो हन्यात् समित्रज्ञातिबान्धवान् ॥
९।२७०अ- न होढेन विना चौरं घातयेद् धार्मिको नृपः ।
९।२७०च्- सहोढं सोपकरणं घातयेदविचारयन् ॥
९।२७१अ- ग्रामेष्वपि च ये के चिच्चौराणां भक्तदायकाः ।
९।२७१च्- भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वांस्तानपि घातयेत् ॥
९।२७२अ- राष्ट्रेषु रक्षाधिकृतान् सामन्तांश्चैव चोदितान् ।
९।२७२च्- अभ्याघातेषु मध्यस्थाञ् शिष्याच्चौरानिव द्रुतम् ॥
९।२७३अ- यश्चापि धर्मसमयात् प्रच्युतो धर्मजीवनः ।
९।२७३च्- दण्डेनैव तमप्योषेत् स्वकाद् धर्माद् हि विच्युतम् ॥
९।२७४अ- ग्रामघाते हिताभङ्गे पथि मोषाभिदर्शने ।
९।२७४च्- शक्तितो नाभिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः ॥
९।२७५अ- राज्ञः कोशापहर्तॄंश्च प्रतिकूलेषु च स्थितान् । [।प्रातिकूल्येष्ववस्थितान् ]
९।२७५च्- घातयेद् विविधैर्दण्डैररीणां चोपजापकान् ॥
९।२७६अ- संधिं छित्त्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः । [।संधिं भित्त्वा)]
९।२७६च्- तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् ॥
९।२७७अ- अङ्गुलीर्ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे ।
९।२७७च्- द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमर्हति ॥
९।२७८अ- अग्निदान् भक्तदांश्चैव तथा शस्त्रावकाशदान् ।
९।२७८च्- संनिधातॄंश्च मोषस्य हन्याच्चौरमिवेश्वरः ॥
९।२७९अ- तडागभेदकं हन्यादप्सु शुद्धवधेन वा ।
९।२७९च्- यद् वाऽपि प्रतिसंस्कुर्याद् दाप्यस्तूत्तमसाहसम् ॥
९।२८०अ- कोष्ठागारायुधागारदेवतागारभेदकान् ।
९।२८०च्- हस्त्यश्वरथहर्तॄंश्च हन्यादेवाविचारयन् ॥
९।२८१अ- यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् ।
९।२८१च्- आगमं वाऽप्यपां भिन्द्यात् स दाप्यः पूर्वसाहसम् ॥
९।२८२अ- समुत्सृजेद् राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि ।
९।२८२च्- स द्वौ कार्षापणौ दद्यादमेध्यं चाशु शोधयेत् ॥
९।२८३अ- आपद्गतोऽथ वा वृद्धा गर्भिणी बाल एव वा ।
९।२८३च्- परिभाषणमर्हन्ति तच्च शोध्यमिति स्थितिः ॥
९।२८४अ- चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्याप्रचरतां दमः ।
९।२८४च्- अमानुषेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः ॥
९।२८५अ- सङ्क्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः ।
९।२८५च्- प्रतिकुर्याच्च तत् सर्वं पञ्च दद्यात्शतानि च ॥
९।२८६अ- अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा ।
९।२८६च्- मणीनामपवेधे च दण्डः प्रथमसाहसः ॥
९।२८७अ- समैर्हि विषमं यस्तु चरेद् वै मूल्यतोऽपि वा ।
९।२८७च्- समाप्नुयाद् दमं पूर्वं नरो मध्यममेव वा ॥
९।२८८अ- बन्धनानि च सर्वाणि राजा मार्गे निवेशयेत् । [ राजमार्गे ]
९।२८८च्- दुःखिता यत्र दृश्येरन् विकृताः पापकारिणः ॥
९।२८९अ- प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणां च पूरकम् ।
९।२८९च्- द्वाराणां चैव भङ्क्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥
९।२९०अ- अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः ।
९।२९०च्- मूलकर्मणि चानाप्तेः कृत्यासु विविधासु च ॥ [ॅहानाप्तैः]
९।२९१अ- अबीजविक्रयी चैव बीजोत्कृष्टा तथैव च ।
९।२९१च्- मर्यादाभेदकश्चैव विकृतं प्राप्नुयाद् वधम् ॥
९।२९२अ- सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः ।
९।२९२च्- प्रवर्तमानमन्याये छेदयेत्लवशः क्षुरैः ॥ [।छेदयेत् खण्डशः क्षुरैः ]
९।२९३अ- सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणामौषधस्य च ।
९।२९३च्- कालमासाद्य कार्यं च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥
९।२९४अ- स्वाम्य्ऽमात्यौ पुरं राष्ट्रं कोशदण्डौ सुहृत् तथा ।
९।२९४च्- सप्त प्रकृतयो ह्येताः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥
९।२९५अ- सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् ।
९।२९५च्- पूर्वं पूर्वं गुरुतरं जानीयाद् व्यसनं महत् ॥
९।२९६अ- सप्ताङ्गस्यैह राज्यस्य विष्टब्धस्य त्रिदण्डवत् ।
९।२९६च्- अन्योन्यगुणवैशेष्यात्न किं चिदतिरिच्यते ॥
९।२९७अ- तेषु तेषु तु कृत्येषु तत् तदङ्गं विशिष्यते ।
९।२९७च्- येन यत् साध्यते कार्यं तत् तस्मिंश्रेष्ठमुच्यते ॥
९।२९८अ- चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् ।
९।२९८च्- स्वशक्तिं परशक्तिं च नित्यं विद्यान्महीपतिः ॥ [।विद्यात् परात्मनोः]
९।२९९अ- पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च ।
९।२९९च्- आरभेत ततः कार्यं सञ्चिन्त्य गुरुलाघवम् ॥
९।३००अ- आरभेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः ।
९।३००च्- कर्माण्यारभमाणं हि पुरुषं श्रीर्निषेवते ॥
९।३०१अ- कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिरेव च ।
९।३०१च्- राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगमुच्यते ॥
९।३०२अ- कलिः प्रसुप्तो भवति स जाग्रद् द्वापरं युगम् ।
९।३०२च्- कर्मस्वभ्युद्यतस्त्रेता विचरंस्तु कृतं युगम् ॥
९।३०३अ- इन्द्रस्यार्कस्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च ।
९।३०३च्- चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥
९।३०४अ- वार्षिकांश्चतुरो मासान् यथेन्द्रोऽभिप्रवर्षति ।
९।३०४च्- तथाऽभिवर्षेत् स्वं राष्ट्रं कामैरिन्द्रव्रतं चरन् ॥
९।३०५अ- अष्टौ मासान् यथाऽदित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः ।
९।३०५च्- तथा हरेत् करं राष्ट्रात्नित्यमर्कव्रतं हि तत् ॥
९।३०६अ- प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः ।
९।३०६च्- तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद् हि मारुतम् ॥
९।३०७अ- यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति ।
९।३०७च्- तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद् हि यमव्रतम् ॥
९।३०८अ- वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एवाभिदृश्यते ।
९।३०८च्- तथा पापान्निगृह्णीयाद् व्रतमेतद् हि वारुणम् ॥
९।३०९अ- परिपूर्णं यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः ।
९।३०९च्- तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चान्द्रव्रतिको नृपः ॥
९।३१०अ- प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात् पापकर्मसु ।
९।३१०च्- दुष्टसामन्तहिंस्रश्च तदाग्नेयं व्रतं स्मृतम् ॥
९।३११अ- यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् ।
९।३११च्- तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम् ॥
९।३१२अ- एतैरुपायैरन्यैश्च युक्तो नित्यमतन्द्रितः ।
९।३१२च्- स्तेनान् राजा निगृह्णीयात् स्वराष्ट्रे पर एव च ॥
९।३१३अ- परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् ।
९।३१३च्- ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम् ॥
९।३१४अ- यैः कृतः सर्वभक्ष्योऽग्निरपेयश्च महोदधिः । [।सर्वभक्षो ]
९।३१४च्- क्षयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत् प्रकोप्य तान् ॥
९।३१५अ- लोकानन्यान् सृजेयुर्ये लोकपालांश्च कोपिताः ।
९।३१५च्- देवान् कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान् समृध्नुयात् ॥
९।३१६अ- यानुपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा ।
९।३१६च्- ब्रह्म चैव धनं येषां को हिंस्यात् ताञ्जिजीविषुः ॥
९।३१७अ- अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ।
९।३१७च्- प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाऽग्निर्दैवतं महत् ॥
९।३१८अ- श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति ।
९।३१८च्- हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते ॥
९।३१९अ- एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु ।
९।३१९च्- सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं हि तत् ॥
९।३२०अ- क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः ।
९।३२०च्- ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥
९।३२१अ- अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
९।३२१च्- तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥
९।३२२अ- नाब्रह्म क्षत्रं ऋध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते ।
९।३२२च्- ब्रह्म क्षत्रं च सम्पृक्तमिह चामुत्र वर्धते ॥
९।३२३अ- दत्त्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम् ।
९।३२३च्- पुत्रे राज्यं समासृज्य कुर्वीत प्रायणं रणे ॥ [।समासाद्य ]
९।३२४अ- एवं चरन् सदा युक्तो राजधर्मेषु पार्थिवः ।
९।३२४च्- हितेषु चैव लोकस्य सर्वान् भृत्यान्नियोजयेत् ॥ [। हितेषु चैव लोकेभ्यः ]
९।३२५अ- एषोऽखिलः कर्मविधिरुक्तो राज्ञः सनातनः ।
९।३२५च्- इमं कर्मविधिं विद्यात् क्रमशो वैश्यशूद्रयोः ॥
९।३२६अ- वैश्यस्तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम् ।
९।३२६च्- वार्तायां नित्ययुक्तः स्यात् पशूनां चैव रक्षणे ॥
९।३२७अ- प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् ।
९।३२७च्- ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः ॥
९।३२८अ- न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ।
९।३२८च्- वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथं चन ॥
९।३२९अ- मणिमुक्ताप्रवालानां लोहानां तान्तवस्य च ।
९।३२९च्- गन्धानां च रसानां च विद्यादर्घबलाबलम् ॥
९।३३०अ- बीजानामुप्तिविद् च स्यात् क्षेत्रदोषगुणस्य च ।
९।३३०च्- मानयोगं च जानीयात् तुलायोगांश्च सर्वशः ॥
९।३३१अ- सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागुणान् ।
९।३३१च्- लाभालाभं च पण्यानां पशूनां परिवर्धनम् ॥
९।३३२अ- भृत्यानां च भृतिं विद्याद् भाषाश्च विविधा नृणाम् ।
९।३३२च्- द्रव्याणां स्थानयोगांश्च क्रयविक्रयमेव च ॥
९।३३३अ- धर्मेण च द्रव्यवृद्धावातिष्ठेद् यत्नमुत्तमम् ।
९।३३३च्- दद्याच्च सर्वभूतानामन्नमेव प्रयत्नतः ॥
९।३३४अ- विप्राणां वेदविदुषां गृहस्थानां यशस्विनाम् ।
९।३३४च्- शुश्रूषैव तु शूद्रस्य धर्मो नैश्रेयसः परः ॥ [क्: परम्]
९।३३५अ- शुचिरुत्कृष्टशुश्रूषुर्मृदुवागनहङ्कृतः ।
९।३३५च्- ब्राह्मणाद्याश्रयो नित्यमुत्कृष्टां जातिमश्नुते ॥ [।ब्राह्मणापाश्रयो]
९।३३६अ- एषोऽनापदि वर्णानामुक्तः कर्मविधिः शुभः ।
९।३३६च्- आपद्यपि हि यस्तेषां क्रमशस्तन्निबोधत ॥
अध्याय १०
१०।०१अ- अधीयीरंस्त्रयो वर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः ।
१०।०१च्- प्रब्रूयाद् ब्राह्मणस्त्वेषां नेतराविति निश्चयः ॥
१०।०२अ- सर्वेषां ब्राह्मणो विद्याद् वृत्त्युपायान् यथाविधि ।
१०।०२च्- प्रब्रूयादितरेभ्यश्च स्वयं चैव तथा भवेत् ॥
१०।०३अ- वैशेष्यात् प्रकृतिश्रैष्ठ्यान्नियमस्य च धारणात् ।
१०।०३च्- संस्कारस्य विशेषाच्च वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः ॥
१०।०४अ- ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
१०।०४च्- चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्रो नास्ति तु पञ्चमः ॥
१०।०५अ- सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्वक्षतयोनिषु ।
१०।०५च्- आनुलोम्येन संभूता जात्या ज्ञेयास्त एव ते ॥
१०।०६अ- स्त्रीष्वनन्तरजातासु द्विजैरुत्पादितान् सुतान् ।
१०।०६च्- सदृशानेव तानाहुर्मातृदोषविगर्हितान् ॥
१०।०७अ- अनन्तरासु जातानां विधिरेष सनातनः ।
१०।०७च्- द्व्येकान्तरासु जातानां धर्म्यं विद्यादिमं विधिम् ॥
१०।०८अ- ब्राह्मणाद् वैश्यकन्यायामम्बष्ठो नाम जायते ।
१०।०८च्- निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते ॥
१०।०९अ- क्षत्रियात्शूद्रकन्यायां क्रूराचारविहारवान् ।
१०।०९च्- क्षत्रशूद्रवपुर्जन्तुरुग्रो नाम प्रजायते ॥
१०।१०अ- विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपतेर्वर्णयोर्द्वयोः ।
१०।१०च्- वैश्यस्य वर्णे चैकस्मिन् षडेतेऽपसदाः स्मृताः ॥
१०।११अ- क्षत्रियाद् विप्रकन्यायां सूतो भवति जातितः ।
१०।११च्- वैश्यान् मागधवैदेहौ राजविप्राङ्गनासुतौ ॥
१०।१२अ- शूद्रादायोगवः क्षत्ता चण्डालश्चाधमो नृणाम् ।
१०।१२च्- वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते वर्णसङ्कराः ॥
१०।१३अ- एकान्तरे त्वानुलोम्यादम्बष्ठोग्रौ यथा स्मृतौ ।
१०।१३च्- क्षत्तृवैदेहकौ तद्वत् प्रातिलोम्येऽपि जन्मनि ॥
१०।१४अ- पुत्रा येऽनन्तरस्त्रीजाः क्रमेणोक्ता द्विजन्मनाम् ।
१०।१४च्- ताननन्तरनाम्नस्तु मातृदोषात् प्रचक्षते ॥
१०।१५अ- ब्राह्मणादुग्रकन्यायामावृतो नाम जायते ।
१०।१५च्- आभीरोऽम्बष्ठकन्यायामायोगव्यां तु धिग्वणः ॥
१०।१६अ- आयोगवश्च क्षत्ता च चण्डालश्चाधमो नृणाम् ।
१०।१६च्- प्रातिलोम्येन जायन्ते शूद्रादपसदास्त्रयः ॥
१०।१७अ- वैश्यान् मागधवैदेहौ क्षत्रियात् सूत एव तु ।
१०।१७च्- प्रतीपमेते जायन्ते परेऽप्यपसदास्त्रयः ॥
१०।१८अ- जातो निषादात्शूद्रायां जात्या भवति पुक्कसः ।
१०।१८च्- शूद्राज् जातो निषाद्यां तु स वै कुक्कुटकः स्मृतः ॥
१०।१९अ- क्षत्तुर्जातस्तथोग्रायां श्वपाक इति कीर्त्यते ।
१०।१९च्- वैदेहकेन त्वम्बष्ठ्यामुत्पन्नो वेण उच्यते ॥
१०।२०अ- द्विजातयः सवर्णासु जनयन्त्यव्रतांस्तु यान् ।
१०।२०च्- तान् सावित्रीपरिभ्रष्टान् व्रात्यानिति विनिर्दिशेत् ॥
१०।२१अ- व्रात्यात् तु जायते विप्रात् पापात्मा भूर्जकण्टकः । [।भृज्जकण्टकः ]
१०।२१च्- आवन्त्यवाटधानौ च पुष्पधः शैख एव च ॥
१०।२२अ- झल्लो मल्लश्च राजन्याद् व्रात्यात्निच्छिविरेव च । [।व्रात्यात्लिच्छविरेव च]
१०।२२च्- नटश्च करणश्चैव खसो द्रविड एव च ॥
१०।२३अ- वैश्यात् तु जायते व्रात्यात् सुधन्वाऽचार्य एव च ।
१०।२३च्- कारुषश्च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च ॥
१०।२४अ- व्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन च ।
१०।२४च्- स्वकर्मणां च त्यागेन जायन्ते वर्णसङ्कराः ॥
१०।२५अ- सङ्कीर्णयोनयो ये तु प्रतिलोमानुलोमजाः ।
१०।२५च्- अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च तान् प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥
१०।२६अ- सूतो वैदेहकश्चैव चण्डालश्च नराधमः ।
१०।२६च्- मागधः तथाऽयोगव एव च क्षत्रजातिश्च ??॥ [।क्षत्तृजातिश्च]
१०।२७अ- एते षट् सदृशान् वर्णाञ्जनयन्ति स्वयोनिषु ।
१०।२७च्- मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवारासु च योनिषु ॥ [आतृजात्याः ]
१०।२८अ- यथा त्रयाणां वर्णानां द्वयोरात्माऽस्य जायते ।
१०।२८च्- आनन्तर्यात् स्वयोन्यां तु तथा बाह्येष्वपि क्रमात् ॥ [।क्रमः]
१०।२९अ- ते चापि बाह्यान् सुबहूंस्ततोऽप्यधिकदूषितान् ।
१०।२९च्- परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान् ॥
१०।३०अ- यथैव शूद्रो ब्राह्मण्यां बाह्यं जन्तुं प्रसूयते ।
१०।३०च्- तथा बाह्यतरं बाह्यश्चातुर्वर्ण्ये प्रसूयते ॥
१०।३१अ- प्रतिकूलं वर्तमाना बाह्या बाह्यतरान् पुनः ।
१०।३१च्- हीना हीनान् प्रसूयन्ते वर्णान् पञ्चदशैव तु ॥
१०।३२अ- प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् । [।दास्यजीविनं ]
१०।३२च्- सैरिन्ध्रं वागुरावृत्तिं सूते दस्युरयोगवे ॥ [। सैरन्ध्रं ]
१०।३३अ- मैत्रेयकं तु वैदेहो माधूकं सम्प्रसूयते ।
१०।३३च्- नॄन् प्रशंसत्यजस्रं यो घण्टाताडोऽरुणोदये ॥
१०।३४अ- निषादो मार्गवं सूते दासं नौकर्मजीविनम् ।
१०।३४च्- कैवर्तमिति यं प्राहुरार्यावर्तनिवासिनः ॥
१०।३५अ- मृतवस्त्रभृत्स्वनारीषु गर्हितान्नाशनासु च । [ऽनार्याषु]
१०।३५च्- भवन्त्यायोगवीष्वेते जातिहीनाः पृथक् त्रयः ॥
१०।३६अ- कारावरो निषादात् तु चर्मकारः प्रसूयते । [ॅहर्मकारं ]
१०।३६च्- वैदेहिकादन्ध्रमेदौ बहिर्ग्रामप्रतिश्रयौ ॥
१०।३७अ- चण्डालात् पाण्डुसोपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ।
१०।३७च्- आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यामेव जायते ॥
१०।३८अ- चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसनवृत्तिमान् ।
१०।३८च्- पुक्कस्यां जायते पापः सदा सज्जनगर्हितः ॥ [।पुल्कस्यां ]
१०।३९अ- निषादस्त्री तु चण्डालात् पुत्रमन्त्यावसायिनम् ।
१०।३९च्- श्मशानगोचरं सूते बाह्यानामपि गर्हितम् ॥
१०।४०अ- सङ्करे जातयस्त्वेताः पितृमातृप्रदर्शिताः ।
१०।४०च्- प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥
१०।४१अ- स्वजातिजानन्तरजाः षट् सुता द्विजधर्मिणः ।
१०।४१च्- शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः ॥
१०।४२अ- तपोबीजप्रभावैस्तु ते गच्छन्ति युगे युगे ।
१०।४२च्- उत्कर्षं चापकर्षं च मनुष्येष्विह जन्मतः ॥
१०।४३अ- शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः ।
१०।४३च्- वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च ॥ [।ब्राह्मणातिक्रमेण च]
१०।४४अ- पौण्ड्रकाश्चौड्रद्रविडाः काम्बोजा यवनाः शकाः । [।पुण्ड्रकाश्चोडद्रविडाः]
१०।४४च्- पारदापह्लवाश्चीनाः किराता दरदाः खशाः ॥
१०।४५अ- मुखबाहूरुपद्जानां या लोके जातयो बहिः ।
१०।४५च्- म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः ॥
१०।४६अ- ये द्विजानामपसदा ये चापध्वंसजाः स्मृताः ।
१०।४६च्- ते निन्दितैर्वर्तयेयुर्द्विजानामेव कर्मभिः ॥
१०।४७अ- सूतानामश्वसारथ्यमम्बष्ठानां चिकित्सनम् ।
१०।४७च्- वैदेहकानां स्त्रीकार्यं मागधानां वणिक्पथः ॥
१०।४८अ- मत्स्यघातो निषादानां त्वष्टिस्त्वायोगवस्य च ।
१०।४८च्- मेदान्ध्रचुञ्चुमद्गूनामारण्यपशुहिंसनम् ॥
१०।४९अ- क्षत्त्र्युग्रपुक्कसानां तु बिलौकोवधबन्धनम् ।
१०।४९च्- धिग्वणानां चर्मकार्यं वेणानां भाण्डवादनम् ॥
१०।५०अ- चैत्यद्रुमश्मशानेषु शैलेषूपवनेषु च ।
१०।५०च्- वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः ॥
१०।५१अ- चण्डालश्वपचानां तु बहिर्ग्रामात् प्रतिश्रयः ।
१०।५१च्- अपपात्राश्च कर्तव्या धनमेषां श्वगर्दभम् ॥
१०।५२अ- वासांसि मृतचैलानि भिन्नभाण्डेषु भोजनम् ।
१०।५२च्- कार्ष्णायसमलङ्कारः परिव्रज्या च नित्यशः ॥
१०।५३अ- न तैः समयमन्विच्छेत् पुरुषो धर्ममाचरन् ।
१०।५३च्- व्यवहारो मिथस्तेषां विवाहः सदृशैः सह ॥
१०।५४अ- अन्नमेषां पराधीनं देयं स्याद् भिन्नभाजने ।
१०।५४च्- रात्रौ न विचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च ॥
१०।५५अ- दिवा चरेयुः कार्यार्थं चिह्निता राजशासनैः ।
१०।५५च्- अबान्धवं शवं चैव निर्हरेयुरिति स्थितिः ॥
१०।५६अ- वध्यांश्च हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया ।
१०।५६च्- वध्यवासांसि गृह्णीयुः शय्याश्चाभरणानि च ॥
१०।५७अ- वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् ।
१०।५७च्- आर्यरूपमिवानार्यं कर्मभिः स्वैर्विभावयेत् ॥
१०।५८अ- अनार्यता निष्ठुरता क्रूरता निष्क्रियात्मता ।
१०।५८च्- पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥
१०।५९अ- पित्र्यं वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव वा ।
१०।५९च्- न कथं चन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां नियच्छति ॥
१०।६०अ- कुले मुख्येऽपि जातस्य यस्य स्याद् योनिसङ्करः ।
१०।६०च्- संश्रयत्येव तत्शीलं नरोऽल्पमपि वा बहु ॥
१०।६१अ- यत्र त्वेते परिध्वंसाज् जायन्ते वर्णदूषकाः ।
१०।६१च्- राष्ट्रिकैः सह तद् राष्ट्रं क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ [ राष्ट्रियैः ]
१०।६२अ- ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागोऽनुपस्कृतः ।
१०।६२च्- स्त्रीबालाभ्युपपत्तौ च बाह्यानां सिद्धिकारणम् ॥ [।स्त्रीबालाभ्यवपत्तौ च ]
१०।६३अ- अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
१०।६३च्- एतं सामासिकं धर्मं चातुर्वर्ण्येऽब्रवीन् मनुः ॥
१०।६४अ- शूद्रायां ब्राह्मणाज् जातः श्रेयसा चेत् प्रजायते ।
१०।६४च्- अश्रेयान् श्रेयसीं जातिं गच्छत्या सप्तमाद् युगात् ॥
१०।६५अ- शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् ।
१०।६५च्- क्षत्रियाज् जातमेवं तु विद्याद् वैश्यात् तथैव च ॥
१०।६६अ- अनार्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणात् तु यदृच्छया ।
१०।६६च्- ब्राह्मण्यामप्यनार्यात् तु श्रेयस्त्वं क्वेति चेद् भवेत् ॥ [।कस्य चिद् भवेत् ]
१०।६७अ- जातो नार्यामनार्यायामार्यादार्यो भवेद् गुणैः ।
१०।६७च्- जातोऽप्यनार्यादार्यायामनार्य इति निश्चयः ॥
१०।६८अ- तावुभावप्यसंस्कार्याविति धर्मो व्यवस्थितः ।
१०।६८च्- वैगुण्याज् जन्मनः पूर्व उत्तरः प्रतिलोमतः ॥ [।जन्मतः ]
१०।६९अ- सुबीजं चैव सुक्षेत्रे जातं सम्पद्यते यथा ।
१०।६९च्- तथाऽर्याज् जात आर्यायां सर्वं संस्कारमर्हति ॥
१०।७०अ- बीजमेके प्रशंसन्ति क्षेत्रमन्ये मनीषिणः ।
१०।७०च्- बीजक्षेत्रे तथैवान्ये तत्रैयं तु व्यवस्थितिः ॥
१०।७१अ- अक्षेत्रे बीजमुत्सृष्टमन्तरैव विनश्यति ।
१०।७१च्- अबीजकमपि क्षेत्रं केवलं स्थण्डिलं भवेत् ॥
१०।७२अ- यस्माद् बीजप्रभावेण तिर्यग्जा ऋषयोऽभवन् ।
१०।७२च्- पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्माद् बीजं प्रशस्यते ॥ [।विशिष्यते)]
१०।७३अ- अनार्यमार्यकर्माणमार्यं चानार्यकर्मिणम् ।
१०।७३च्- सम्प्रधार्याब्रवीद् धाता न समौ नासमाविति ॥
१०।७४अ- ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ये स्वकर्मण्यवस्थिताः ।
१०।७४च्- ते सम्यगुपजीवेयुः षट् कर्माणि यथाक्रमम् ॥
१०।७५अ- अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा ।
१०।७५च्- दानं प्रतिग्रहश्चैव षट् कर्माण्यग्रजन्मनः ॥
१०।७६अ- षण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका ।
१०।७६च्- याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥
१०।७७अ- त्रयो धर्मा निवर्तन्ते ब्राह्मणात् क्षत्रियं प्रति ।
१०।७७च्- अध्यापनं याजनं च तृतीयश्च प्रतिग्रहः ॥
१०।७८अ- वैश्यं प्रति तथैवैते निवर्तेरन्निति स्थितिः ।
१०।७८च्- न तौ प्रति हि तान् धर्मान् मनुराह प्रजापतिः ॥ [। प्रति हितान् धर्मान् ]
१०।७९अ- शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिक्पशुकृषिर्विषः ।
१०।७९च्- आजीवनार्थं धर्मस्तु दानमध्ययनं यजिः ॥
१०।८०अ- वेदाभ्यासो ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य च रक्षणम् ।
१०।८०च्- वार्ताकर्मैव वैश्यस्य विशिष्टानि स्वकर्मसु ॥
१०।८१अ- अजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा ।
१०।८१च्- जीवेत् क्षत्रियधर्मेण स ह्यस्य प्रत्यनन्तरः ॥
१०।८२अ- उभाभ्यामप्यजीवंस्तु कथं स्यादिति चेद् भवेत् ।
१०।८२च्- कृषिगोरक्षमास्थाय जीवेद् वैश्यस्य जीविकाम् ॥
१०।८३अ- वैश्यवृत्त्याऽपि जीवंस्तु ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा ।
१०।८३च्- हिंसाप्रायां पराधीनां कृषिं यत्नेन वर्जयेत् ॥
१०।८४अ- कृषिं साधुइति मन्यन्ते सा वृत्तिः सद्विगर्हिताः ।
१०।८४च्- भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुखम् ॥
१०।८५अ- इदं तु वृत्तिवैकल्यात् त्यजतो धर्मनैपुणम् ।
१०।८५च्- विट्पण्यमुद्धृतोद्धारं विक्रेयं वित्तवर्धनम् ॥
१०।८६अ- सर्वान् रसानपोहेत कृतान्नं च तिलैः सह ।
१०।८६च्- अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुषाः ॥
१०।८७अ- सर्वं च तान्तवं रक्तं शाणक्षौमाविकानि च ।
१०।८७च्- अपि चेत् स्युररक्तानि फलमूले तथौषधीः ॥
१०।८८अ- अपः शस्त्रं विषं मांसं सोमं गन्धांश्च सर्वशः ।
१०।८८च्- क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मधु गुडं कुशान् ॥
१०।८९अ- आरण्यांश्च पशून् सर्वान् दंष्ट्रिणश्च वयांसि च ।
१०।८९च्- मद्यं नीलिं च लाक्षां च सर्वांश्चैकशफांस्तथा ॥ [ईलीं ]
१०।९०अ- काममुत्पाद्य कृष्यां तु स्वयमेव कृषीवलः ।
१०।९०च्- विक्रीणीत तिलांशूद्रान् धर्मार्थमचिरस्थितान् ॥ [।तिलांशुद्धान्]
१०।९१अ- भोजनाभ्यञ्जनाद् दानाद् यदन्यत् कुरुते तिलैः ।
१०।९१च्- कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति ॥
१०।९२अ- सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च ।
१०।९२च्- त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात् ॥
१०।९३अ- इतरेषां तु पण्यानां विक्रयादिह कामतः ।
१०।९३च्- ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यभावं नियच्छति ॥
१०।९४अ- रसा रसैर्निमातव्या न त्वेव लवणं रसैः ।
१०।९४च्- कृतान्नं च कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः ॥
१०।९५अ- जीवेदेतेन राजन्यः सर्वेणाप्यनयं गतः ।
१०।९५च्- न त्वेव ज्यायंसीं वृत्तिमभिमन्येत कर्हि चित् ॥
१०।९६अ- यो लोभादधमो जात्या जीवेदुत्कृष्टकर्मभिः ।
१०।९६च्- तं राजा निर्धनं कृत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥
१०।९७अ- वरं स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः । [।विगुणः परधर्मात् स्वधिष्ठितात् ]
१०।९७च्- परधर्मेण जीवन् हि सद्यः पतति जातितः ॥
१०।९८अ- वैश्योऽजीवन् स्वधर्मेण शूद्रवृत्त्याऽपि वर्तयेत् ।
१०।९८च्- अनाचरन्नकार्याणि निवर्तेत च शक्तिमान् ॥
१०।९९अ- अशक्नुवंस्तु शुश्रूषां शूद्रः कर्तुं द्विजन्मनाम् ।
१०।९९च्- पुत्रदारात्ययं प्राप्तो जीवेत् कारुककर्मभिः ॥
१०।१००अ- यैः कर्मभिः प्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः ।
१०।१००च्- तानि कारुककर्माणि शिल्पानि विविधानि च ॥
१०।१०१अ- वैश्यवृत्तिमनातिष्ठन् ब्राह्मणः स्वे पथि स्थितः ।
१०।१०१च्- अवृत्तिकर्षितः सीदन्निमं धर्मं समाचरेत् ॥
१०।१०२अ- सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद् ब्राह्मणस्त्वनयं गतः ।
१०।१०२च्- पवित्रं दुष्यतीत्येतद् धर्मतो नोपपद्यते ॥
१०।१०३अ- नाध्यापनाद् याजनाद् वा गर्हिताद् वा प्रतिग्रहात् ।
१०।१०३च्- दोषो भवति विप्राणां ज्वलनाम्बुसमा हि ते ॥
१०।१०४अ- जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति ततस्ततः ।
१०।१०४च्- आकाशमिव पङ्केन न स पापेन लिप्यते ॥
१०।१०५अ- अजीगर्तः सुतं हन्तुमुपासर्पद् बुभुक्षितः ।
१०।१०५च्- न चालिप्यत पापेन क्षुत्प्रतीकारमाचरन् ॥
१०।१०६अ- श्वमांसमिच्छनार्तोऽत्तुं धर्माधर्मविचक्षणः ।
१०।१०६च्- प्राणानां परिरक्षार्थं वामदेवो न लिप्तवान् ॥
१०।१०७अ- भरद्वाजः क्षुधार्तस्तु सपुत्रो विजने वने ।
१०।१०७च्- बह्वीर्गाः प्रतिजग्राह वृधोस्तक्ष्णो महातपाः ॥
१०।१०८अ- क्षुधार्तश्चात्तुमभ्यागाद् विश्वामित्रः श्वजाघनीम् ।
१०।१०८च्- चण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः ॥
१०।१०९अ- प्रतिग्रहाद् याजनाद् वा तथैवाध्यापनादपि ।
१०।१०९च्- प्रतिग्रहः प्रत्यवरः प्रेत्य विप्रस्य गर्हितः ॥
१०।११०अ- याजनाध्यापने नित्यं क्रियेते संस्कृतात्मनाम् ।
१०।११०च्- प्रतिग्रहस्तु क्रियते शूद्रादप्यन्त्यजन्मनः ॥
१०।१११अ- जपहोमैरपेत्येनो याजनाध्यापनैः कृतम् ।
१०।१११च्- प्रतिग्रहनिमित्तं तु त्यागेन तपसैव च ॥
१०।११२अ- शिलौञ्छमप्याददीत विप्रोऽजीवन् यतस्ततः ।
१०।११२च्- प्रतिग्रहात् शिलः श्रेयांस्ततोऽप्युञ्छः प्रशस्यते ॥
१०।११३अ- सीदद्भिः कुप्यमिच्छद्भिर्धने वा पृथिवीपतिः । [।धनं वा ]
१०।११३च्- याच्यः स्यात् स्नातकैर्विप्रैरदित्संस्त्यागमर्हति ॥
१०।११४अ- अकृतं च कृतात् क्षेत्राद् गौरजाविकमेव च ।
१०।११४च्- हिरण्यं धान्यमन्नं च पूर्वं पूर्वमदोषवत् ॥
१०।११५अ- सप्त वित्तागमा धर्म्या दायो लाभः क्रयो जयः ।
१०।११५च्- प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥
१०।११६अ- विद्या शिल्पं भृतिः सेवा गोरक्ष्यं विपणिः कृषिः ।
१०।११६च्- धृतिर्भैक्षं कुसीदं च दश जीवनहेतवः ॥
१०।११७अ- ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वृद्धिं नैव प्रयोजयेत् ।
१०।११७च्- कामं तु खलु धर्मार्थं दद्यात् पापीयसेऽल्पिकाम् ॥
१०।११८अ- चतुर्थमाददानोऽपि क्षत्रियो भागमापदि ।
१०।११८च्- प्रजा रक्षन् परं शक्त्या किल्बिषात् प्रतिमुच्यते ॥
१०।११९अ- स्वधर्मो विजयस्तस्य नाहवे स्यात् पराङ्मुखः ।
१०।११९च्- शस्त्रेण वैश्यान् रक्षित्वा धर्म्यमाहारयेद् बलिम् ॥ [।वैश्याद् रक्षित्वा ]
१०।१२०अ- धान्येऽष्टमं विशां शुल्कं विंशं कार्षापणावरम् ।
१०।१२०च्- कर्मोपकरणाः शूद्राः कारवः शिल्पिनस्तथा ॥
१०।१२१अ- शूद्रस्तु वृत्तिमाकाङ्क्षन् क्षत्रमाराधयेद् यदि । [।आराधयेदिति ]
१०।१२१च्- धनिनं वाऽप्युपाराध्य वैश्यं शूद्रो जिजीविषेत् ॥
१०।१२२अ- स्वर्गार्थमुभयार्थं वा विप्रानाराधयेत् तु सः ।
१०।१२२च्- जातब्राह्मणशब्दस्य सा ह्यस्य कृतकृत्यता ॥
१०।१२३अ- विप्रसेवैव शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कीर्त्यते ।
१०।१२३च्- यदतोऽन्यद् हि कुरुते तद् भवत्यस्य निष्फलम् ॥
१०।१२४अ- प्रकल्प्या तस्य तैर्वृत्तिः स्वकुटुम्बाद् यथार्हतः ।
१०।१२४च्- शक्तिं चावेक्ष्य दाक्ष्यं च भृत्यानां च परिग्रहम् ॥
१०।१२५अ- उच्छिष्टमन्नं दातव्यं जीर्णानि वसनानि च ।
१०।१२५च्- पुलाकाश्चैव धान्यानां जीर्णाश्चैव परिच्छदाः ॥
१०।१२६अ- न शूद्रे पातकं किं चिन्न च संस्कारमर्हति ।
१०।१२६च्- नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात् प्रतिषेधनम् ॥
१०।१२७अ- धर्मैप्सवस्तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तमनुष्ठिताः । [।सतां धर्मं ]
१०।१२७च्- मन्त्रवर्ज्यं न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राप्नुवन्ति च ॥ [अन्त्रवर्जं ]
१०।१२८अ- यथा यथा हि सद्वृत्तमातिष्ठत्यनसूयकः ।
१०।१२८च्- तथा तथैमं चामुं च लोकं प्राप्नोत्यनिन्दितः ॥
१०।१२९अ- शक्तेनापि हि शूद्रेण न कार्यो धनसञ्चयः ।
१०।१२९च्- शूद्रो हि धनमासाद्य ब्राह्मणानेव बाधते ॥
१०।१३०अ- एते चतुर्णां वर्णानामापद्धर्माः प्रकीर्तिताः ।
१०।१३०च्- यान् सम्यगनुतिष्ठन्तो व्रजन्ति परमं गतिम् ॥
१०।१३१अ- एष धर्मविधिः कृत्स्नश्चातुर्वर्ण्यस्य कीर्तितः ।
१०।१३१च्- अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम् ॥
अध्याय ११ CHAPTER 11
११।०१अ- सान्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वगं सार्ववेदसम् ।
११।०१च्- गुर्वर्थं पितृमात्र्यर्थं स्वाध्यायार्थ्युपतापिनः ॥
११।०२अ- न वै तान् स्नातकान् विद्याद् ब्राह्मणान् धर्मभिक्षुकान् ।
११।०२च्- निःस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः ॥
११।०३अ- एतेभ्यो हि द्विजाग्र्येभ्यो देयमन्नं सदक्षिणम् ।
११।०३च्- इतरेभ्यो बहिर्वेदि कृतान्नं देयमुच्यते ॥
११।०४अ- सर्वरत्नानि राजा तु यथार्हं प्रतिपादयेत् ।
११।०४च्- ब्राह्मणान् वेदविदुषो यज्ञार्थं चैव दक्षिणाम् ॥
११।०५अ- कृतदारोऽपरान् दारान् भिक्षित्वा योऽधिगच्छति ।
११।०५च्- रतिमात्रं फलं तस्य द्रव्यदातुस्तु संततिः ॥
११।०६अ- धनानि तु यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत् । [नोतिन् ]
११।०६च्- वेदवित्सु विविक्तेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते ॥ [नोतिन् ]
११।०७अ[०६अ]- यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ।
११।०७च्[०६च्]- अधिकं वाऽपि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥
११।०८अ[०७अ]- अतः स्वल्पीयसि द्रव्ये यः सोमं पिबति द्विजः ।
११।०८च्[०७च्]- स पीतसोमपूर्वोऽपि न तस्याप्नोति तत्फलम् ॥
११।०९अ[०८अ]- शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि ।
११।०९च्[०८च्]- मध्वापातो विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः ॥
११।१०अ[०९अ]- भृत्यानामुपरोधेन यत् करोत्यौर्ध्वदेहिकम् ।
११।१०च्[०९च्]- तद् भवत्यसुखौदर्कं जीवतश्च मृतस्य च ॥
११।११अ[१०अ]- यज्ञश्चेत् प्रतिरुद्धः स्यादेकेनाङ्गेन यज्वनः ।
११।११च्[१०च्]- ब्राह्मणस्य विशेषेन धार्मिके सति राजनि ॥
११।१२अ[११अ]- यो वैश्यः स्याद् बहुपशुर्हीनक्रतुरसोमपः ।
११।१२च्[११च्]- कुटुम्बात् तस्य तद् द्रव्यमाहरेद् यज्ञसिद्धये ॥
११।१३अ[१२अ]- आहरेत् त्रीणि वा द्वे वा कामं शूद्रस्य वेश्मनः ।
११।१३च्[१२च्]- न हि शूद्रस्य यज्ञेषु कश्चिदस्ति परिग्रहः ॥
११।१४अ[१३अ]- योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः । [क्:अयज्ञश्]
११।१४च्[१३च्]- तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेदविचारयन् ॥
११।१५अ[१४अ]- आदाननित्याच्चादातुराहरेदप्रयच्छतः ।
११।१५च्[१४च्]- तथा यशोऽस्य प्रथते धर्मश्चैव प्रवर्धते ॥
११।१६अ[१५अ]- तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षडनश्नता ।
११।१६च्[१५च्]- अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ॥
११।१७अ[१६अ]- खलात् क्षेत्रादगाराद् वा यतो वाऽप्युपलभ्यते ।
११।१७च्[१६च्]- आख्यातव्यं तु तत् तस्मै पृच्छते यदि पृच्छति ॥
११।१८अ[१७अ]- ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं क्षत्रियेण कदा चन ।
११।१८च्[१७च्]- दस्युनिष्क्रिययोस्तु स्वमजीवन् हर्तुमर्हति ॥
११।१९अ[१८अ]- योऽसाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यः सम्प्रयच्छति ।
११।१९च्[१८च्]- स कृत्वा प्लवमात्मानं संतारयति तावुभौ ॥
११।२०अ[१९अ]- यद् धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद् विदुर्बुधाः ।
११।२०च्[१९च्]- अयज्वनां तु यद् वित्तमासुरस्वं तदुच्यते ॥
११।२१अ[२०अ]- न तस्मिन् धारयेद् दण्डं धार्मिकः पृथिवीपतिः ।
११।२१च्[२०च्]- क्षत्रियस्य हि बालिश्याद् ब्राह्मणः सीदति क्षुधा ॥
११।२२अ[२१अ]- तस्य भृत्यजनं ज्ञात्वा स्वकुटुम्बान् महीपतिः ।
११।२२च्[२१च्]- श्रुतशीले च विज्ञाय वृत्तिं धर्म्यां प्रकल्पयेत् ॥
११।२३अ[२२अ]- कल्पयित्वाऽस्य वृत्तिं च रक्षेदेनं समन्ततः ।
११।२३च्[२२च्]- राजा हि धर्मषड्भागं तस्मात् प्राप्नोति रक्षितात् ॥
११।२४अ[२३अ]- न यज्ञार्थं धनं शूद्राद् विप्रो भिक्षेत कर्हि चित् ।
११।२४च्[२३च्]- यजमानो हि भिक्षित्वा चण्डालः प्रेत्य जायते ॥
११।२५अ[२४अ]- यज्ञार्थमर्थं भिक्षित्वा यो न सर्वं प्रयच्छति ।
११।२५च्[२४च्]- स याति भासतां विप्रः काकतां वा शतं समाः ॥
११।२६अ[२५अ]- देवस्वं ब्राह्मणस्वं वा लोभेनोपहिनस्ति यः ।
११।२६च्[२५च्]- स पापात्मा परे लोके गृध्रौच्छिष्टेन जीवति ॥
११।२७अ[२६अ]- इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये ।
११।२७च्[२६च्]- कॢप्तानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसंभवे ॥
११।२८अ[२७अ]- आपत्कल्पेन यो धर्मं कुरुतेऽनापदि द्विजः ।
११।२८च्[२७च्]- स नाप्नोति फलं तस्य परत्रेति विचारितम् ॥
११।२९अ[२८अ]- विश्वैश्च देवैः साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः ।
११।२९च्[२८च्]- आपत्सु मरणाद् भीतैर्विधेः प्रतिनिधिः कृतः ॥
११।३०अ[२९अ]- प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते ।
११।३०च्[२९च्]- न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥
११।३१अ[३०अ]- न ब्राह्मणो वेदयेत किंचिद् राजनि धर्मवित् ।
११।३१च्[३०च्]- स्ववीर्येणैव तांशिष्यान् मानवानपकारिणः ॥
११।३२अ[३१अ]- स्ववीर्याद् राजवीर्याच्च स्ववीर्यं बलवत्तरम् ।
११।३२च्[३१च्]- तस्मात् स्वेनैव वीर्येण निगृह्णीयादरीन् द्विजः ॥
११।३३अ[३२अ]- श्रुतीरथर्वाङ्गिरसीः कुर्यादित्यविचारयन् ।
११।३३च्[३२च्]- वाक्षस्त्रं वै ब्राह्मणस्य तेन हन्यादरीन् द्विजः ॥
११।३४अ[३३अ]- क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः ।
११।३४च्[३३च्]- धनेन वैश्यशूद्रौ तु जपहोमैर्द्विजोत्तमः ॥
११।३५अ[३४अ]- विधाता शासिता वक्ता मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।
११।३५च्[३४च्]- तस्मै नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कां गिरमीरयेत् ॥
११।३६अ[३५अ]- न वै कन्या न युवतिर्नाल्पविद्यो न बालिशः ।
११।३६च्[३५च्]- होता स्यादग्निहोत्रस्य नार्तो नासंस्कृतस्तथा ॥
११।३७अ[३६अ]- नरके हि पतन्त्येते जुह्वन्तः स च यस्य तत् । [।जुह्वतः ]
११।३७च्[३६च्]- तस्माद् वैतानकुशलो होता स्याद् वेदपारगः ॥
११।३८अ[३७अ]- प्राजापत्यमदत्त्वाऽश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् ।
११।३८च्[३७च्]- अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति ॥
११।३९अ[३८अ]- पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
११।३९च्[३८च्]- न त्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यजेतेह कथं चन ॥
११।४०अ[३९अ]- इन्द्रियाणि यशः स्वर्गमायुः कीर्तिं प्रजाः पशून् ।
११।४०च्[३९च्]- हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ॥
११।४१अ[४०अ]- अग्निहोत्र्यपविध्याग्नीन् ब्राह्मणः कामकारतः ।
११।४१च्[४०च्]- चान्द्रायणं चरेन् मासं वीरहत्यासमं हि तत् ॥
११।४२अ[४१अ]- ये शूद्रादधिगम्यार्थमग्निहोत्रमुपासते ।
११।४२च्[४१च्]- ऋत्विजस्ते हि शूद्राणां ब्रह्मवादिषु गर्हिताः ॥
११।४३अ[४२अ]- तेषां सततमज्ञानां वृषलाग्न्युपसेविनाम् ।
११।४३च्[४२च्]- पदा मस्तकमाक्रम्य दाता दुर्गाणि संतरेत् ॥
११।४४अ[४३अ]- अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् ।
११।४४च्[४३च्]- प्रसक्तश्चैन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते नरः ॥ [।प्रसज्जनिन्द्रियार्थेषु]
११।४५अ[४४अ]- अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः ।
११।४५च्[४४च्]- कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ॥
११।४६अ[४५अ]- अकामतः कृतं पापं वेदाभ्यासेन शुध्यति ।
११।४६च्[४५च्]- कामतस्तु कृतं मोहात् प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैः ॥
११।४७अ[४६अ]- प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दैवात् पूर्वकृतेन वा ।
११।४७च्[४६च्]- न संसर्गं व्रजेत् सद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते द्विजः ॥
११।४८अ[४७अ]- इह दुश्चरितैः के चित् के चित् पूर्वकृतैस्तथा ।
११।४८च्[४७च्]- प्राप्नुवन्ति दुरात्मानो नरा रूपविपर्ययम् ॥
११।४९अ[४८अ]- सुवर्णचौरः कौनख्यं सुरापः श्यावदन्तताम् ।
११।४९च्[४८च्]- ब्रह्महा क्षयरोगित्वं दौश्चर्म्यं गुरुतल्पगः ॥
११।५०अ[४९अ]- पिशुनः पौतिनासिक्यं सूचकः पूतिवक्त्रताम् ।
११।५०च्[४९च्]- धान्यचौरोऽङ्गहीनत्वमातिरैक्यं तु मिश्रकः ॥
११।५१अ[५०अ]- अन्नहर्ताऽमयावित्वं मौक्यं वागपहारकः ।
११।५१च्[५०च्]- वस्त्रापहारकः श्वैत्र्यं पङ्गुतामश्वहारकः ॥
११।५२अ[५१अ]- एवं कर्मविशेषेण जायन्ते सद्विगर्हिताः ।
११।५२च्[५१च्]- जडमूकान्धबधिरा विकृताकृतयस्तथा ॥
११।५३अ[५२अ]- चरितव्यमतो नित्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।
११।५३च्[५२च्]- निन्द्यैर्हि लक्षणैर्युक्ता जायन्तेऽनिष्कृतेनसः ॥
११।५४अ[५३अ]- ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः ।
११।५४च्[५३च्]- महान्ति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह ॥
११।५५अ[५४अ]- अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् ।
११।५५च्[५४च्]- गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥
११।५६अ[५५अ]- ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ।
११।५६च्[५५च्]- गर्हितानाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट् ॥
११।५७अ[५६अ]- निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च ।
११।५७च्[५६च्]- भूमिवज्रमणीनां च रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् ॥
११।५८अ[५७अ]- रेतःसेकः स्वयोनीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च ।
११।५८च्[५७च्]- सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः ॥
११।५९अ[५८अ]- गोवधोऽयाज्यसंयाज्यं पारदार्यात्मविक्रयः ।
११।५९च्[५८च्]- गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्यायाग्न्योः सुतस्य च ॥
११।६०अ[५९अ]- परिवित्तिताऽनुजेऽनूढे परिवेदनमेव च ।
११।६०च्[५९च्]- तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम् ॥
११।६१अ[६०अ]- कन्याया दूषणं चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनम् ।
११।६१च्[६०च्]- तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रयः ॥
११।६२अ[६१अ]- व्रात्यता बान्धवत्यागो भृत्याध्यापनमेव च ।
११।६२च्[६१च्]- भृत्या चाध्ययनादानमपण्यानां च विक्रयः ॥ [।भृताच्चाध्ययनादानम्]
११।६३अ[६२अ]- सर्वाकारेष्वधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनम् ।
११।६३च्[६२च्]- हिंसौषधीनां स्त्र्याजीवोऽभिचारो मूलकर्म च ॥
११।६४अ[६३अ]- इन्धनार्थमशुष्काणां द्रुमाणामवपातनम् ।
११।६४च्[६३च्]- आत्मार्थं च क्रियारम्भो निन्दितान्नादनं तथा ॥
११।६५अ[६४अ]- अनाहिताग्निता स्तेयं ऋणानामनपक्रिया ।
११।६५च्[६४च्]- असत्शास्त्राधिगमनं कौशीलव्यस्य च क्रिया ॥
११।६६अ[६५अ]- धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।
११।६६च्[६५च्]- स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकम् ॥
११।६७अ[६६अ]- ब्राह्मणस्य रुजः कृत्वा घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः । [ रुजःकृत्यं]
११।६७च्[६६च्]- जैह्म्यं च मैथुनं पुंसि जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ॥
११।६८अ[६७अ]- खराश्वोष्ट्रमृगैभानामजाविकवधस्तथा ।
११।६८च्[६७च्]- सङ्करीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिषस्य च ॥
११।६९अ[६८अ]- निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् ।
११।६९च्[६८च्]- अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ॥
११।७०अ[६९अ]- कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् ।
११।७०च्[६९च्]- फलेधः।कुसुमस्तेयमधैर्यं च मलावहम् ॥
११।७१अ[७०अ]- एतान्येनांसि सर्वाणि यथोक्तानि पृथक् पृथक् ।
११।७१च्[७०च्]- यैर्यैर्व्रतैरपोह्यन्ते तानि सम्यग् निबोधत ॥
११।७२अ[७१अ]- ब्रह्महा द्वादश समाः कुटीं कृत्वा वने वसेत् ।
११।७२च्[७१च्]- भैक्षाश्यात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरो ध्वजम् ॥
११।७३अ[७२अ]- लक्ष्यं शस्त्रभृतां वा स्याद् विदुषामिच्छयाऽत्मनः ।
११।७३च्[७२च्]- प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्षिराः ॥
११।७४अ[७३अ]- यजेत वाऽश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा ।
११।७४च्[७३च्]- अभिजिद्विश्वजिद्भ्यां वा त्रिवृताऽग्निष्टुताऽपि वा ॥
११।७५अ[७४अ]- जपन् वाऽन्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत् ।
११।७५च्[७४च्]- ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुज्ञियतेन्द्रियः ॥
११।७६अ[७५अ]- सर्वस्वं वेदविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।
११।७६च्[७५च्]- धनं हि जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम् ॥
११।७७अ[७६अ]- हविष्यभुग् वाऽनुसरेत् प्रतिस्रोतः सरस्वतीम् ।
११।७७च्[७६च्]- जपेद् वा नियताहारस्त्रिर्वै वेदस्य संहिताम् ॥
११।७८अ[७७अ]- कृतवापनो निवसेद् ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा ।
११।७८च्[७७च्]- आश्रमे वृक्षमूले वा गोब्राह्मणहिते रतः ॥
११।७९अ[७८अ]- ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सद्यः प्राणान् परित्यजेत् । [।संयक् प्राणान्]
११।७९च्[७८च्]- मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोर्ब्राह्मणस्य च ॥
११।८०अ[७९अ]- त्रिवारं प्रतिरोद्धा वा सर्वस्वमवजित्य वा । [।त्र्यवरं]
११।८०च्[७९च्]- विप्रस्य तन्निमित्ते वा प्राणालाभे विमुच्यते ॥ [।प्राणालाभेऽपि मुच्यते ]
११।८१अ[८०अ]- एवं दृढव्रतो नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ।
११।८१च्[८०च्]- समाप्ते द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥
११।८२अ[८१अ]- शिष्ट्वा वा भूमिदेवानां नरदेवसमागमे ।
११।८२च्[८१च्]- स्वमेनोऽवभृथस्नातो हयमेधे विमुच्यते ॥
११।८३अ[८२अ]- धर्मस्य ब्राह्मणो मूलमग्रं राजन्य उच्यते ।
११।८३च्[८२च्]- तस्मात् समागमे तेषामेनो विख्याप्य शुध्यति ॥
११।८४अ[८३अ]- ब्रह्मणः संभवेनैव देवानामपि दैवतम् ।
११।८४च्[८३च्]- प्रमाणं चैव लोकस्य ब्रह्मात्रैव हि कारणम् ॥
११।८५अ[८४अ]- तेषां वेदविदो ब्रूयुस्त्रयोऽप्येनः सुनिष्कृतिम् ।
११।८५च्[८४च्]- सा तेषां पावनाय स्यात् पवित्रा विदुषां हि वाक् ॥ [।पवित्रं ]
११।८६अ[८५अ]- अतोऽन्यतममास्थाय विधिं विप्रः समाहितः ।
११।८६च्[८५च्]- ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया ॥
११।८७अ[८६अ]- हत्वा गर्भमविज्ञातमेतदेव व्रतं चरेत् ।
११।८७च्[८६च्]- राजन्यवैश्यौ चैजानावात्रेयीमेव च स्त्रियम् ॥
११।८८अ[८७अ]- उक्त्वा चैवानृतं साक्ष्ये प्रतिरुध्य गुरुं तथा । [।प्रतिरभ्य ]
११।८८च्[८७च्]- अपहृत्य च निःक्षेपं कृत्वा च स्त्रीसुहृत्वधम् ॥ [इक्षेपं ]
११।८९अ[८८अ]- इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ।
११।८९च्[८८च्]- कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते ॥
११।९०अ[८९अ]- सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिबेत् ।
११।९०च्[८९च्]- तया स काये निर्दग्धे मुच्यते किल्बिषात् ततः ॥
११।९१अ[९०अ]- गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिबेदुदकमेव वा ।
११।९१च्[९०च्]- पयो घृतं वाऽ मरणाद् गोशकृद्रसमेव वा ॥
११।९२अ[९१अ]- कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृत्निशि ।
११।९२च्[९१च्]- सुरापानापनुत्त्यर्थं वालवासा जटी ध्वजी ॥
११।९३अ[९२अ]- सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते ।
११।९३च्[९२च्]- तस्माद् ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबेत् ॥
११।९४अ[९३अ]- गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।
११।९४च्[९३च्]- यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः ॥
११।९५अ[९४अ]- यक्षरक्षः।पिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवम् ।
११।९५च्[९४च्]- तद् ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हविः ॥
११।९६अ[९५अ]- अमेध्ये वा पतेन् मत्तो वैदिकं वाऽप्युदाहरेत् ।
११।९६च्[९५च्]- अकार्यमन्यत् कुर्याद् वा ब्राह्मणो मदमोहितः ॥
११।९७अ[९६अ]- यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् ।
११।९७च्[९६च्]- तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति ॥
११।९८अ[९७अ]- एषा विचित्राभिहिता सुरापानस्य निष्कृतिः ।
११।९८च्[९७च्]- अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सुवर्णस्तेयनिष्कृतिम् ॥
११।९९अ[९८अ]- सुवर्णस्तेयकृद् विप्रो राजानमभिगम्य तु ।
११।९९च्[९८च्]- स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयात्मां भवाननुशास्त्विति ॥
११।१००अ[९९अ]- गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्द् हन्यात् तु तं स्वयम् ।
११।१००च्[९९च्]- वधेन शुध्यति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव तु ॥
११।१०१अ[१००अ]- तपसापनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयजं मलम् ।
११।१०१च्[१००च्]- चीरवासा द्विजोऽरण्ये चरेद् ब्रह्महनो व्रतम् ॥
११।१०२अ[१०१अ]- एतैर्व्रतैरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः ।
११।१०२च्[१०१च्]- गुरुस्त्रीगमनीयं तु व्रतैरेभिरपानुदेत् ॥
११।१०३अ[१०२अ]- गुरुतल्प्यभिभाष्यैनस्तप्ते स्वप्यादयोमये । [।तल्पे स्वप्याद् ]
११।१०३च्[१०२च्]- सूर्मीं ज्वलन्तीं स्वाश्लिष्येन् मृत्युना स विशुध्यति ॥ [।वाऽश्लिष्येन् ]
११।१०४अ[१०३अ]- स्वयं वा शिष्णवृषणावुत्कृत्याधाय चाञ्जलौ ।
११।१०४च्[१०३च्]- नैर्ऋतीं दिशमातिष्ठेदा निपातादजिह्मगः ॥
११।१०५अ[१०४अ]- खट्वाङ्गी चीरवासा वा श्मश्रुलो विजने वने ।
११।१०५च्[१०४च्]- प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रमब्दमेकं समाहितः ॥
११।१०६अ[१०५अ]- चान्द्रायणं वा त्रीन् मासानभ्यस्येन्नियतैन्द्रियः ।
११।१०६च्[१०५च्]- हविष्येण यवाग्वा वा गुरुतल्पापनुत्तये ॥
११।१०७अ[१०६अ]- एतैर्व्रतैरपोहेयुर्महापातकिनो मलम् ।
११।१०७च्[१०६च्]- उपपातकिनस्त्वेवमेभिर्नानाविधैर्व्रतैः ॥
११।१०८अ[१०७अ]- उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिबेत् ।
११।१०८च्[१०७च्]- कृतवापो वसेद् गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः ॥
११।१०९अ[१०८अ]- चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवणं मितम् ।
११।१०९च्[१०८च्]- गोमूत्रेणाचरेत् स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः ॥
११।११०अ[१०९अ]- दिवाऽनुगच्छेद् गास्तास्तु तिष्ठन्नूर्ध्वं रजः पिबेत् ।
११।११०च्[१०९च्]- शुश्रूषित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनं वसेत् ॥ [।वीरासनो]
११।१११अ[११०अ]- तिष्ठन्तीष्वनुतिष्ठेत् तु व्रजन्तीष्वप्यनुव्रजेत् ।
११।१११च्[११०च्]- आसीनासु तथाऽसीनो नियतो वीतमत्सरः ॥
११।११२अ[१११अ]- आतुरामभिशस्तां वा चौरव्याघ्रादिभिर्भयैः ।
११।११२च्[१११च्]- पतितां पङ्कलग्नां वा सर्वौपायैर् विमोचयेत् ॥ [क्:सर्वप्राणैर्]
११।११३अ[११२अ]- उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् ।
११।११३च्[११२च्]- न कुर्वीतात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः ॥
११।११४अ[११३अ]- आत्मनो यदि वाऽन्येषां गृहे क्षेत्रेऽथ वा खले ।
११।११४च्[११३च्]- भक्षयन्तीं न कथयेत् पिबन्तं चैव वत्सकम् ॥
११।११५अ[११४अ]- अनेन विधिना यस्तु गोघ्नो गामनुगच्छति ।
११।११५च्[११४च्]- स गोहत्याकृतं पापं त्रिभिर्मासैर्व्यपोहति ॥
११।११६अ[११५अ]- वृषभैकादशा गाश्च दद्यात् सुचरितव्रतः ।
११।११६च्[११५च्]- अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् ॥
११।११७अ[११६अ]- एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनो द्विजाः ।
११।११७च्[११६च्]- अवकीर्णिवर्ज्यं शुद्ध्यर्थं चान्द्रायणमथापि वा ॥ [ऽवकीर्णिवर्जं ]
११।११८अ[११७अ]- अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे ।
११।११८च्[११७च्]- पाकयज्ञविधानेन यजेत निर्ऋतिं निशि ॥
११।११९अ[११८अ]- हुत्वाऽग्नौ विधिवद् होमानन्ततश्च समित्यृचा ।
११।११९च्[११८च्]- वातेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात् सर्पिषाऽहुतीः ॥
११।१२०अ[११९अ]- कामतो रेतसः सेकं व्रतस्थस्य द्विजन्मनः ।
११।१२०च्[११९च्]- अतिक्रमं व्रतस्याहुर्धर्मज्ञा ब्रह्मवादिनः ॥
११।१२१अ[१२०अ]- मारुतं पुरुहूतं च गुरुं पावकमेव च ।
११।१२१च्[१२०च्]- चतुरो व्रतिनोऽभ्येति ब्राह्मं तेजोऽवकीर्णिनः ॥
११।१२२अ[१२१अ]- एतस्मिन्नेनसि प्राप्ते वसित्वा गर्दभाजिनम् ।
११।१२२च्[१२१च्]- सप्तागारांश्चरेद् भैक्षं स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥
११।१२३अ[१२२अ]- तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण वर्तयन्नेककालिकम् ।
११।१२३च्[१२२च्]- उपस्पृशंस्त्रिषवणं त्वब्देन स विशुध्यति ॥ [।त्रिषवणं अब्देन ]
११।१२४अ[१२३अ]- जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वाऽन्यतममिच्छया ।
११।१२४च्[१२३च्]- चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया ॥
११।१२५अ[१२४अ]- सङ्करापात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवम् । [ऽइन्दवः]
११।१२५च्[१२४च्]- मलिनीकरणीयेषु तप्तः स्याद् यावकैस्त्र्यहम् ॥
११।१२६अ[१२५अ]- तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य वधे स्मृतः ।
११।१२६च्[१२५च्]- वैश्येऽष्टमांशो वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः ॥
११।१२७अ[१२६अ]- अकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः ।
११।१२७च्[१२६च्]- वृषभैकसहस्रा गा दद्यात् सुचरितव्रतः ॥
११।१२८अ[१२७अ]- त्र्यब्दं चरेद् वा नियतो जटी ब्रह्महनो व्रतम् ।
११।१२८च्[१२७च्]- वसन् दूरतरे ग्रामाद् वृक्षमूलनिकेतनः ॥
११।१२९अ[१२८अ]- एतदेव चरेदब्दं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ।
११।१२९च्[१२८च्]- प्रमाप्य वैश्यं वृत्तस्थं दद्याच्चैकशतं गवाम् ॥ [।दद्याद् वैकशतं गवाम्]
११।१३०अ[१२९अ]- एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासांशूद्रहा चरेत् )।
११।१३०च्[१२९च्]- वृषभेकादशा वाऽपि दद्याद् विप्राय गाः सिताः ॥
११।१३१अ[१३०अ]- मार्जारनकुलौ हत्वा चाषं मण्डूकमेव च ।
११।१३१च्[१३०च्]- श्वगोधौलूककाकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ॥
११।१३२अ[१३१अ]- पयः पिबेत् त्रिरात्रं वा योजनं वाऽध्वनो व्रजेत् ।
११।१३२च्[१३१च्]- उपस्पृशेत् स्रवन्त्यां वा सूक्तं वाऽब्।दैवतं जपेत् ॥
११।१३३अ[१३२अ]- अभ्रिं कार्ष्णायसीं दद्यात् सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः ।
११।१३३च्[१३२च्]- पलालभारकं षण्ढे सैसकं चैकमाषकम् ॥
११।१३४अ[१३३अ]- घृतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणं तु तित्तिरौ ।
११।१३४च्[१३३च्]- शुके द्विहायनं वत्सं क्रौञ्चं हत्वा त्रिहायनम् ॥
११।१३५अ[१३४अ]- हत्वा हंसं बलाकां च बकं बर्हिणमेव च ।
११।१३५च्[१३४च्]- वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद् ब्राह्मणाय गाम् ॥
११।१३६अ[१३५अ]- वासो दद्याद् हयं हत्वा पञ्च नीलान् वृषान् गजम् ।
११।१३६च्[१३५च्]- अजमेषावनड्वाहं खरं हत्वैकहायनम् ॥
११।१३७अ[१३६अ]- क्रव्यादांस्तु मृगान् हत्वा धेनुं दद्यात् पयस्विनीम् ।
११।१३७च्[१३६च्]- अक्रव्यादान् वत्सतरीमुष्ट्रं हत्वा तु कृष्णलम् ॥
११।१३८अ[१३७अ]- जीनकार्मुकबस्तावीन् पृथग् दद्याद् विशुद्धये ।
११।१३८च्[१३७च्]- चतुर्णामपि वर्णानां नारीर्हत्वाऽनवस्थिताः ॥
११।१३९अ[१३८अ]- दानेन वधनिर्णेकं सर्पादीनामशक्नुवन् ।
११।१३९च्[१३८च्]- एकैकशश्चरेत् कृच्छ्रं द्विजः पापापनुत्तये ॥
११।१४०अ[१३९अ]- अस्थिमतां तु सत्त्वानां सहस्रस्य प्रमापणे ।
११।१४०च्[१३९च्]- पूर्णे चानस्यनस्थ्नां तु शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ॥
११।१४१अ[१४०अ]- किं चिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे ।
११।१४१च्[१४०च्]- अनस्थ्नां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति ॥
११।१४२अ[१४१अ]- फलदानां तु वृक्षाणां छेदने जप्यमृच्शतम् ।
११।१४२च्[१४१च्]- गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां च वीरुधाम् ॥
११।१४३अ[१४२अ]- अन्नाद्यजानां सत्त्वानां रसजानां च सर्वशः ।
११।१४३च्[१४२च्]- फलपुष्पोद्भवानां च घृतप्राशो विशोधनम् ॥
११।१४४अ[१४३अ]- कृष्तजानामोषधीनां जातानां च स्वयं वने ।
११।१४४च्[१४३च्]- वृथालम्भेऽनुगच्छेद् गां दिनमेकं पयोव्रतः ॥
११।१४५अ[१४४अ]- एतैर्व्रतैरपोह्यं स्यादेनो हिंसासमुद्भवम् ।
११।१४५च्[१४४च्]- ज्ञानाज्ञानकृतं कृत्स्नं शृणुतानाद्यभक्षणे ॥
११।१४६अ[१४५अ]- अज्ञानाद् वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुध्यति ।
११।१४६च्[१४५च्]- मतिपूर्वमनिर्देश्यं प्राणान्तिकमिति स्थितिः ॥
११।१४७अ[१४६अ]- अपः सुराभाजनस्था मद्यभाण्डस्थितास्तथा ।
११।१४७च्[१४६च्]- पञ्चरात्रं पिबेत् पीत्वा शङ्खपुष्पीशृतं पयः ॥
११।१४८अ[१४७अ]- स्पृष्ट्वा दत्त्वा च मदिरां विधिवत् प्रतिगृह्य च ।
११।१४८च्[१४७च्]- शूद्रोच्छिष्टाश्च पीत्वाऽपः कुशवारि पिबेत् त्र्यहम् ॥
११।१४९अ[१४८अ]- ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धमाघ्राय सोमपः ।
११।१४९च्[१४८च्]- प्राणानप्सु त्रिरायम्य घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥
११।१५०अ[१४९अ]- अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च ।
११।१५०च्[१४९च्]- पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥
११।१५१अ[१५०अ]- वपनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च । [।भैक्ष्यचर्या ]
११।१५१च्[१५०च्]- निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥
११।१५२अ[१५१अ]- अभोज्यानां तु भुक्त्वाऽन्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च ।
११।१५२[१५१च्]- जग्ध्वा मांसमभक्ष्यं च सप्तरात्रं यवान् पिबेत् ॥
११।१५३अ[१५२अ]- शुक्तानि च कषायांश्च पीत्वा मेध्यान्यपि द्विजः ।
११।१५३च्[१५२च्]- तावद् भवत्यप्रयतो यावत् तन्न व्रजत्यधः ॥
११।१५४अ[१५३अ]- विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः ।
११।१५४च्[१५३च्]- प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥
११।१५५अ[१५४अ]- शुष्काणि भुक्त्वा मांसानि भौमानि कवकानि च ।
११।१५५च्[१५४च्]- अज्ञातं चैव सूनास्थमेतदेव व्रतं चरेत् ॥
११।१५६अ[१५५अ]- क्रव्यादसूकरोष्ट्राणां कुक्कुटानां च भक्षणे ।
११।१५६च्[१५५च्]- नरकाकखराणां च तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ॥
११।१५७अ[१५६अ]- मासिकान्नं तु योऽश्नीयादसमावर्तको द्विजः ।
११।१५७च्[१५६च्]- स त्रीण्यहान्युपवसेदेकाहं चोदके वसेत् ॥
११।१५८अ[१५७अ]- ब्रह्मचारी तु योऽश्नीयान् मधु मांसं कथं चन । [।व्रतचारी तु ]
११।१५८च्[१५७च्]- स कृत्वा प्राकृतं कृच्छ्रं व्रतशेषं समापयेत् ॥
११।१५९अ[१५८अ]- बिडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वा श्वनकुलस्य च ।
११।१५९च्[१५८च्]- केशकीटावपन्नं च पिबेद् ब्रह्मसुवर्चलाम् ॥
११।१६०अ[१५९अ]- अभोज्यमन्नं नात्तव्यमात्मनः शुद्धिमिच्छता ।
११।१६०च्[१५९च्]- अज्ञानभुक्तं तूत्तार्यं शोध्यं वाऽप्याशु शोधनैः ॥
११।१६१अ[१६०अ]- एषोऽनाद्यादनस्योक्तो व्रतानां विविधो विधिः ।
११।१६१च्[१६०च्]- स्तेयदोषापहर्तॄणां व्रतानां श्रूयतां विधिः ॥
११।१६२अ[१६१अ]- धान्यान्नधनचौर्याणि कृत्वा कामाद् द्विजोत्तमः ।
११।१६२च्[१६१च्]- स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्राब्देन विशुध्यति ॥
११।१६३अ[१६२अ]- मनुष्याणां तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च ।
११।१६३च्[१६२च्]- कूपवापीजलानां च शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतम् ॥
११।१६४अ[१६३अ]- द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वाऽन्यवेश्मतः । [।कृत्वाऽन्यवेश्मनि]
११।१६४च्[१६३च्]- चरेत् सांतपनं कृच्छ्रं तन्निर्यात्यात्मशुद्धये ॥
११।१६५अ[१६४अ]- भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्याऽऽसनस्य च ।
११।१६५च्[१६४च्]- पुष्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥
११।१६६अ[१६५अ]- तृणकाष्ठद्रुमाणां च शुष्कान्नस्य गुडस्य च ।
११।१६६च्[१६५च्]- चेलचर्मामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् ॥ [ॅहैलचर्मामिक्षाणां ]
११।१६७अ[१६६अ]- मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च ।
११।१६७च्[१६६च्]- अयः।कांस्यौपलानां च द्वादशाहं कणान्नता ॥
११।१६८अ[१६७अ]- कार्पासकीटजोर्णानां द्विशफेकशफस्य च । [।द्वेशफेकखुरस्य च]
११।१६८च्[१६७च्]- पक्षिगन्धौषधीनां च रज्ज्वाश्चैव त्र्यहं पयः ॥
११।१६९अ[१६८अ]- एतैर्व्रतैरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः ।
११।१६९च्[१६८च्]- अगम्यागमनीयं तु व्रतैरेभिरपानुदेत् ॥
११।१७०अ[१६९अ]- गुरुतल्पव्रतं कुर्याद् रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु ।
११।१७०च्[१६९च्]- सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च ॥
११।१७१अ[१७०अ]- पैतृस्वसेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च ।
११।१७१च्[१७०च्]- मातुश्च भ्रातुस्तनयां गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ [भ्रातुराप्तस्य गत्वा)]
११।१७२अ[१७१अ]- एतास्तिस्रस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत् तु बुद्धिमान् ।
११।१७२च्[१७१च्]- ज्ञातित्वेनानुपेयास्ताः पतति ह्युपयन्नधः ॥
११।१७३अ[१७२अ]- अमानुषीषू पुरुष उदक्यायामयोनिषु ।
११।१७३च्[१७२च्]- रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं सांतपनं चरेत् ॥
११।१७४अ[१७३अ]- मैथुनं तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः ।
११।१७४च्[१७३च्]- गोयानेऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानमाचरेत् ॥
११।१७५अ[१७४अ]- चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।
११।१७५च्[१७४च्]- पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यं तु गच्छति ॥
११।१७६अ[१७५अ]- विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि ।
११।१७६च्[१७५च्]- यत् पुंसः परदारेषु तच्चैनां चारयेद् व्रतम् ॥
११।१७७अ[१७६अ]- सा चेत् पुनः प्रदुष्येत् तु सदृशेनोपमन्त्रिता । [क्:सदृशेनोपयन्त्रिता?]
११।१७७च्[१७६च्]- कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव तदस्याः पावनं स्मृतम् ॥
११।१७८अ[१७७अ]- यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद् द्विजः ।
११।१७८च्[१७७च्]- तद् भैक्षभुज्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति ॥
११।१७९अ[१७८अ]- एषा पापकृतामुक्ता चतुर्णामपि निष्कृतिः ।
११।१७९च्[१७८च्]- पतितैः सम्प्रयुक्तानामिमाः शृणुत निष्कृतीः ॥
११।१८०अ[१७९अ]- संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।
११।१८०च्[१७९च्]- याजनाध्यापनाद् यौनान्न तु यानासनाशनात् ॥
११।१८१अ[१८०अ]- यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः ।
११।१८१च्[१८०च्]- स तस्यैव व्रतं कुर्यात् तत्संसर्गविशुद्धये ॥
११।१८२अ[१८१अ]- पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर्बान्धवैर्बहिः ।
११।१८२च्[१८१च्]- निन्दितेऽहनि सायाह्ने ज्ञातिर्त्विग्गुरुसंनिधौ ॥
११।१८३अ[१८२अ]- दासी घटमपां पूर्णं पर्यस्येत् प्रेतवत् पदा ।
११।१८३च्[१८२च्]- अहोरात्रमुपासीरन्नशौचं बान्धवैः सह ॥
११।१८४अ[१८३अ]- निवर्तेरंश्च तस्मात् तु संभाषणसहासने ।
११।१८४च्[१८३च्]- दायाद्यस्य प्रदानं च यात्रा चैव हि लौकिकी ॥
११।१८५अ[१८४अ]- ज्येष्ठता च निवर्तेत ज्येष्ठावाप्यं च यद् धनम् । [।यद् वसु ]
११।१८५च्[१८४च्]- ज्येष्ठांशं प्राप्नुयाच्चास्य यवीयान् गुणतोऽधिकः ॥
११।१८६अ[१८५अ]- प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णकुम्भमपां नवम् ।
११।१८६च्[१८५च्]- तेनैव सार्धं प्रास्येयुः स्नात्वा पुण्ये जलाशये ॥
११।१८७अ[१८६अ]- स त्वप्सु तं घटं प्रास्य प्रविश्य भवनं स्वकम् ।
११।१८७च्[१८६च्]- सर्वाणि ज्ञातिकार्याणि यथापूर्वं समाचरेत् ॥
११।१८८अ[१८७अ]- एतदेव विधिं कुर्याद् योषित्सु पतितास्वपि । [एतमेव विधिं]
११।१८८च्[१८७च्]- वस्त्रान्नपानं देयं तु वसेयुश्च गृहान्तिके ॥
११।१८९अ[१८८अ]- एनस्विभिरनिर्णिक्तैर्नार्थं किं चित् सहाचरेत् ।
११।१८९च्[१८८च्]- कृतनिर्णेजनांश्चैव न जुगुप्सेत कर्हि चित् ॥ [।कृतनिर्णेजनांश्चैतान् ]
११।१९०अ[१८९अ]- बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः ।
११।१९०च्[१८९च्]- शरणागतहन्तॄंश्च स्त्रीहन्तॄंश्च न संवसेत् ॥
११।१९१अ[१९०अ]- येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि ।
११।१९१च्[१९०च्]- तांश्चारयित्वा त्रीन् कृच्छ्रान् यथाविध्योपनाययेत् ॥
११।१९२अ[१९१अ]- प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः ।
११।१९२च्[१९१च्]- ब्रह्मणा च परित्यक्तास्तेषामप्येतदादिशेत् ॥
११।१९३अ[१९२अ]- यद् गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् ।
११।१९३च्[१९२च्]- तस्योत्सर्गेण शुध्यन्ति जप्येन तपसैव च ॥
११।१९४अ[१९३अ]- जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः ।
११।१९४च्[१९३च्]- मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात् ॥
११।१९५अ[१९४अ]- उपवासकृशं तं तु गोव्रजात् पुनरागतम् ।
११।१९५च्[१९४च्]- प्रणतं प्रति पृच्छेयुः साम्यं सौम्यैच्छसीति किम् ॥
११।१९६अ[१९५अ]- सत्यमुक्त्वा तु विप्रेषु विकिरेद् यवसं गवाम् ।
११।१९६च्[१९५च्]- गोभिः प्रवर्तिते तीर्थे कुर्युस्तस्य परिग्रहम् ॥
११।१९७अ[१९६अ]- व्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च ।
११।१९७च्[१९६च्]- अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्व्यपोहति ॥
११।१९८अ[१९७अ]- शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः ।
११।१९८च्[१९७च्]- संवत्सरं यवाहारस्तत् पापमपसेधति ॥
११।१९९अ[१९८अ]- श्वशृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च ।
११।१९९च्[१९८च्]- नराश्वोष्ट्रवराहैश्च प्राणायामेन शुध्यति ॥
११।२००अ[१९९अ]- षष्ठान्नकालता मासं संहिताजप एव वा ।
११।२००च्[१९९च्]- होमाश्च सकला नित्यमपाङ्क्त्यानां विशोधनम् ॥ [। होमाश्च शाकला ]
११।२०१अ[२००अ]- उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं तु कामतः ।
११।२०१च्[२००च्]- स्नात्वा तु विप्रो दिग्वासाः प्राणायामेन शुध्यति ॥
११।२०२अ[२०१अ]- विनाऽद्भिरप्सु वाऽप्यार्तः शारीरं संनिषेव्य च ।
११।२०२च्[२०१च्]- सचैलो बहिराप्लुत्य गामालभ्य विशुध्यति ॥
११।२०३अ[२०२अ]- वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ।
११।२०३च्[२०२च्]- स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥
११।२०४अ[२०३अ]- हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्कारं च गरीयसः ।
११।२०४च्[२०३च्]- स्नात्वाऽनश्नन्नहः शेषमभिवाद्य प्रसादयेत् ॥
११।२०५अ[२०४अ]- ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे वाऽबध्य वाससा ।
११।२०५च्[२०४च्]- विवादे वा विनिर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥
११।२०६अ[२०५अ]- अवगूर्य त्वब्दशतं सहस्रमभिहत्य च ।
११।२०६च्[२०५च्]- जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते ॥
११।२०७अ[२०६अ]- शोणितं यावतः पांसून् सङ्गृह्णाति महीतले ।
११।२०७च्[२०६च्]- तावन्त्यब्दसहस्राणि तत्कर्ता नरके वसेत् ॥ [अरके व्रजेत् ]
११।२०८अ[२०७अ]- अवगूर्य चरेत् कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ।
११।२०८च्[२०७च्]- कृच्छ्रातिकृच्छ्रौ कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम् ॥
११।२०९अ[२०८अ]- अनुक्तनिष्कृतीनां तु पापानामपनुत्तये ।
११।२०९च्[२०८च्]- शक्तिं चावेक्ष्य पापं च प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥
११।२१०अ[२०९अ]- यैरभ्युपायैरेनांसि मानवो व्यपकर्षति ।
११।२१०च्[२०९च्]- तान् वोऽभ्युपायान् वक्ष्यामि देवर्षिपितृसेवितान् ॥
११।२११अ[२१०अ]- त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् ।
११।२११च्[२१०च्]- त्र्यहं परं च नाश्नीयात् प्राजापत्यं चरन् द्विजः ॥
११।२१२अ[२११अ]- गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
११।२१२च्[२११च्]- एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सांतपनं स्मृतम् ॥
११।२१३अ[२१२अ]- एकैकं ग्रासमश्नीयात् त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् ।
११।२१३च्[२१२च्]- त्र्यहं चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ्रं चरन् द्विजः ॥
११।२१४अ[२१३अ]- तप्तकृच्छ्रं चरन् विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् ।
११।२१४च्[२१३च्]- प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णान् सकृत्स्नायी समाहितः ॥
११।२१५अ[२१४अ]- यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् ।
११।२१५च्[२१४च्]- पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापापनोदनः ॥
११।२१६अ[२१५अ]- एकैकं ह्रासयेत् पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् ।
११।२१६च्[२१५च्]- उपस्पृशंस्त्रिषवणमेतत्चाण्ड्रायणं स्मृतम् ॥
११।२१७अ[२१६अ]- एतमेव विधिं कृत्स्नमाचरेद् यवमध्यमे ।
११।२१७च्[२१६च्]- शुक्लपक्षादिनियतश्चरंश्चान्द्रायणं व्रतम् ॥
११।२१८अ[२१७अ]- अष्टावष्टौ समश्नीयात् पिण्डान् मध्यंदिने स्थिते ।
११।२१८च्[२१७च्]- नियतात्मा हविष्याशी यतिचान्द्रायणं चरन् ॥
११।२१९अ[२१८अ]- चतुरः प्रातरश्नीयात् पिण्डान् विप्रः समाहितः ।
११।२१९च्[२१८च्]- चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम् ॥
११।२२०अ[२१९अ]- यथा कथं चित् पिण्डानां तिस्रोऽशीतीः समाहितः ।
११।२२०च्[२१९च्]- मासेनाश्नन् हविष्यस्य चन्द्रस्यैति सलोकताम् ॥
११।२२१अ[२२०अ]- एतद् रुद्रास्तथाऽदित्या वसवश्चाचरन् व्रतम् ।
११।२२१च्[२२०च्]- सर्वाकुशलमोक्षाय मरुतश्च महर्षिभिः ॥
११।२२२अ[२२१अ]- महाव्याहृतिभिर्होमः कर्तव्यः स्वयमन्वहम् ।
११।२२२च्[२२१च्]- अहिंसा सत्यमक्रोधमार्जवं च समाचरेत् ॥
११।२२३अ[२२२अ]- त्रिरह्नस्त्रिर्निशायां च सवासा जलमाविशेत् ।
११।२२३च्[२२२च्]- स्त्रीशूद्रपतितांश्चैव नाभिभाषेत कर्हि चित् ॥
११।२२४अ[२२३अ]- स्थानासनाभ्यां विहरेदशक्तोऽधः शयीत वा ।
११।२२४च्[२२३च्]- ब्रह्मचारी व्रती च स्याद् गुरुदेवद्विजार्चकः ॥
११।२२५अ[२२४अ]- सावित्रीं च जपेन्नित्यं पवित्राणि च शक्तितः ।
११।२२५च्[२२४च्]- सर्वेष्वेव व्रतेष्वेवं प्रायश्चित्तार्थमादृतः ॥
११।२२६अ[२२५अ]- एतैर्द्विजातयः शोध्या व्रतैराविष्कृतेनसः ।
११।२२६च्[२२५च्]- अनाविष्कृतपापांस्तु मन्त्रैर्होमैश्च शोधयेत् ॥
११।२२७अ[२२६अ]- ख्यापनेनानुतापेन तपसाऽध्ययनेन च ।
११।२२७च्[२२६च्]- पापकृत्मुच्यते पापात् तथा दानेन चापदि ॥
११।२२८अ[२२७अ]- यथा यथा नरोऽधर्मं स्वयं कृत्वाऽनुभाषते ।
११।२२८च्[२२७च्]- तथा तथा त्वचैवाहिस्तेनाधर्मेण मुच्यते ॥
११।२२९अ[२२८अ]- यथा यथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हति ।
११।२२९च्[२२८च्]- तथा तथा शरीरं तत् तेनाधर्मेण मुच्यते ॥
११।२३०अ[२२९अ]- कृत्वा पापं हि संतप्य तस्मात् पापात् प्रमुच्यते ।
११।२३०च्[२२९च्]- नैवं कुर्यां पुनरिति निवृत्त्या पूयते तु सः ॥
११।२३१अ[२३०अ]- एवं सञ्चिन्त्य मनसा प्रेत्य कर्मफलोदयम् ।
११।२३१च्[२३०च्]- मनोवाङ्मूर्तिभिर्नित्यं शुभं कर्म समाचरेत् ॥
११।२३२अ[२३१अ]- अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानात् कृत्वा कर्म विगर्हितम् ।
११।२३२च्[२३१च्]- तस्माद् विमुक्तिमन्विच्छन् द्वितीयं न समाचरेत् ॥
११।२३३अ[२३२अ]- यस्मिन् कर्मण्यस्य कृते मनसः स्यादलाघवम् ।
११।२३३च्[२३२च्]- तस्मिंस्तावत् तपः कुर्याद् यावत् तुष्टिकरं भवेत् ॥
११।२३४अ[२३३अ]- तपोमूलमिदं सर्वं दैवमानुषकं सुखम् ।
११।२३४च्[२३३च्]- तपोमध्यं बुधैः प्रोक्तं तपोऽन्तं वेददर्शिभिः ॥
११।२३५अ[२३४अ]- ब्राह्मणस्य तपो ज्ञानं तपः क्षत्रस्य रक्षणम् ।
११।२३५च्[२३४च्]- वैश्यस्य तु तपो वार्ता तपः शूद्रस्य सेवनम् ॥
११।२३६अ[२३५अ]- ऋषयः संयतात्मानः फलमूलानिलाशनाः ।
११।२३६च्[२३५च्]- तपसैव प्रपश्यन्ति त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
११।२३७अ[२३६अ]- औषधान्यगदो विद्या दैवी च विविधा स्थितिः ।
११।२३७च्[२३६च्]- तपसैव प्रसिध्यन्ति तपस्तेषां हि साधनम् ॥
११।२३८अ[२३७अ]- यद् दुस्तरं यद् दुरापं यद् दुर्गं यच्च दुष्करम् ।
११।२३८च्[२३७च्]- सर्वं तु तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ [।सर्वं तत् तपसा ]
११।२३९अ[२३८अ]- महापातकिनश्चैव शेषाश्चाकार्यकारिणः ।
११।२३९च्[२३८च्]- तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात् ततः ॥
११।२४०अ[२३९अ]- कीटाश्चाहिपतङ्गाश्च पशवश्च वयांसि च ।
११।२४०च्[२३९च्]- स्थावराणि च भूतानि दिवं यान्ति तपोबलात् ॥
११।२४१अ[२४०अ]- यत् किं चिदेनः कुर्वन्ति मनोवाङ्मूर्तिभिर्जनाः । [अनोवाच्।कर्मभिर्]
११।२४१च्[२४०च्]- तत् सर्वं निर्दहन्त्याशु तपसैव तपोधनाः ॥
११।२४२अ[२४१अ]- तपसैव विशुद्धस्य ब्राह्मणस्य दिवौकसः ।
११।२४२च्[२४१च्]- इज्याश्च प्रतिगृह्णन्ति कामान् संवर्धयन्ति च ॥
११।२४३अ[२४२अ]- प्रजापतिरिदं शास्त्रं तपसैवासृजत् प्रभुः ।
११।२४३च्[२४२च्]- तथैव वेदान् ऋषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥
११।२४४अ[२४३अ]- इत्येतत् तपसो देवा महाभाग्यं प्रचक्षते । [।यदेतत् तपसो]
११।२४४च्[२४३च्]- सर्वस्यास्य प्रपश्यन्तस्तपसः पुण्यमुत्तमम् ॥ [।पुण्यमुद्भवं ]
११।२४५अ[२४४अ]- वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा ।
११।२४५च्[२४४च्]- नाशयन्त्याशु पापानि महापातकजान्यपि ॥
११।२४६अ[२४५अ]- यथैधस्तेजसा वह्निः प्राप्तं निर्दहति क्षणात् ।
११।२४६च्[२४५च्]- तथा ज्ञानाग्निना पापं सर्वं दहति वेदवित् ॥
११।२४७अ[२४६अ]- इत्येतदेनसामुक्तं प्रायश्चित्तं यथाविधि ।
११।२४७च्[२४६च्]- अत ऊर्ध्वं रहस्यानां प्रायश्चित्तं निबोधत ॥
११।२४८अ[२४७अ]- सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश ।
११।२४८च्[२४७च्]- अपि भ्रूणहनं मासात् पुनन्त्यहरहः कृताः ॥
११।२४९अ[२४८अ]- कौत्सं जप्त्वाऽप इत्येतद् वसिष्ठं च प्रतीत्य् ऋचम् ।
११।२४९च्[२४८च्]- माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोऽपि विशुध्यति ॥
११।२५०अ[२४९अ]- सकृत्जप्त्वाऽस्यवामीयं शिवसङ्कल्पमेव च ।
११।२५०च्[२४९च्]- अपहृत्य सुवर्णं तु क्षणाद् भवति निर्मलः ॥
११।२५१अ[२५०अ]- हविष्पान्तीयमभ्यस्य न तमं ह इतीति च ।
११।२५१च्[२५०च्]- जपित्वा पौरुषं सूक्तं मुच्यते गुरुतल्पगः ।
११।२५२अ[२५१अ]- एनसां स्थूलसूक्ष्माणां चिकीर्षन्नपनोदनम् ।
११।२५२च्[२५१च्]- अवेत्यर्चं जपेदब्दं यत् किं चेदमितीति वा ??॥
११।२५३अ[२५२अ]- प्रतिगृह्याप्रतिग्राह्यं भुक्त्वा चान्नं विगर्हितम् ।
११।२५३च्[२५२च्]- जपंस्तरत्समन्दीयं पूयते मानवस्त्र्यहात् ॥
११।२५४अ[२५३अ]- सोमारौद्रं तु बह्वेनाः मासमभ्यस्य शुध्यति । [।समामभ्यस्य)]
११।२५४च्[२५३च्]- स्रवन्त्यामाचरन् स्नानमर्यम्णामिति च तृचम् ॥
११।२५५अ[२५४अ]- अब्दार्धमिन्द्रमित्येतदेनस्वी सप्तकं जपेत् ।
११।२५५च्[२५४च्]- अप्रशस्तं तु कृत्वाऽप्सु मासमासीत भैक्षभुक् ॥
११।२५६अ[२५५अ]- मन्त्रैः शाकलहोमीयैरब्दं हुत्वा घृतं द्विजः ।
११।२५६च्[२५५च्]- सुगुर्वप्यपहन्त्येनो जप्त्वा वा नम इत्यृचम् ॥
११।२५७अ[२५६अ]- महापातकसंयुक्तोऽनुगच्छेद् गाः समाहितः ।
११।२५७च्[२५६च्]- अभ्यस्याब्दं पावमानीर्भैक्षाहारो विशुध्यति ॥
११।२५८अ[२५७अ]- अरण्ये वा त्रिरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् ।
११।२५८च्[२५७च्]- मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस्त्रिभिः ॥
११।२५९अ[२५८अ]- त्र्यहं तूपवसेद् युक्तस्त्रिरह्नोऽभ्युपयन्नपः ।
११।२५९च्[२५८च्]- मुच्यते पातकैः सर्वैस्त्रिर्जपित्वाऽघमर्षणम् ॥
११।२६०अ[२५९अ]- यथाऽश्वमेधः क्रतुराड् सर्वपापापनोदनः ।
११।२६०च्[२५९च्]- तथाऽघमर्षणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम् ॥
११।२६१अ[२६०अ]- हत्वा लोकानपीमांस्त्रीनश्नन्नपि यतस्ततः ।
११।२६१च्[२६०च्]- ऋग्वेदं धारयन् विप्रो नैनः प्राप्नोति किं चन ॥
११।२६२अ[२६१अ]- ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुषां वा समाहितः ।
११।२६२च्[२६१च्]- साम्नां वा सरहस्यानां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
११।२६३अ[२६२अ]- यथा महाह्रदं प्राप्य क्षिप्तं लोष्टं विनश्यति ।
११।२६३च्[२६२च्]- तथा दुश्चरितं सर्वं वेदे त्रिवृति मज्जति ॥
११।२६४अ[२६३अ]- ऋचो यजूंषि चान्यानि सामानि विविधानि च ।
११।२६४च्[२६३च्]- एष ज्ञेयस्त्रिवृद्वेदो यो वेदैनं स वेदवित् ॥
११।२६५अ[२६४अ]- आद्यं यत् त्र्यक्षरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन् प्रतिष्ठिता ।
११।२६५च्[२६४च्]- स गुह्योऽन्यस्त्रिवृद्वेदो यस्तं वेद स वेदवित् ॥
अध्याय १२ CHAPTER 12
१२।०१अ- चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नोऽयमुक्तो धर्मस्त्वयाऽनघः ।
१२।०१च्- कर्मणां फलनिर्वृत्तिं शंस नस्तत्त्वतः पराम् ॥
१२।०२अ- स तानुवाच धर्मात्मा महर्षीन् मानवो भृगुः ।
१२।०२च्- अस्य सर्वस्य शृणुत कर्मयोगस्य निर्णयम् ॥
१२।०३अ- शुभाशुभफलं कर्म मनोवाग्देहसंभवम् ।
१२।०३च्- कर्मजा गतयो नॄणामुत्तमाधममध्यमः ॥
१२।०४अ- तस्यैह त्रिविधस्यापि त्र्यधिष्ठानस्य देहिनः ।
१२।०४च्- दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात् प्रवर्तकम् ॥
१२।०५अ- परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसाऽनिष्टचिन्तनम् ।
१२।०५च्- वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म मानसम् ॥
१२।०६अ- पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः ।
१२।०६च्- असंबद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम् ॥
१२।०७अ- अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः ।
१२।०७च्- परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम् ॥
१२।०८अ- मानसं मनसेवायमुपभुङ्क्ते शुभाशुभम् ।
१२।०८च्- वाचा वाचा कृतं कर्म कायेनेव च कायिकम् ॥
१२।०९अ- शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः ।
१२।०९च्- वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥
१२।१०अ- वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च ।
१२।१०च्- यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते ॥
१२।११अ- त्रिदण्डमेतन्निक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः ।
१२।११च्- कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति ॥ [।कामक्रोधौ सुसंयम्य ततः सिद्धिं निगच्छति]
१२।१२अ- योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते ।
१२।१२च्- यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः ॥
१२।१३अ- जीवसंज्ञोऽन्तरात्माऽन्यः सहजः सर्वदेहिनाम् ।
१२।१३च्- येन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु ॥
१२।१४अ- तावुभौ भूतसम्पृक्तौ महान् क्षेत्रज्ञ एव च ।
१२।१४च्- उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य तिष्ठतः ॥
१२।१५अ- असङ्ख्या मूर्तयस्तस्य निष्पतन्ति शरीरतः ।
१२।१५च्- उच्चावचानि भूतानि सततं चेष्टयन्ति याः ॥
१२।१६अ- पञ्चभ्य एव मात्राभ्यः प्रेत्य दुष्कृतिनां नृणाम् । [।पञ्चभ्य एव भूतेभ्यः ]
१२।१६च्- शरीरं यातनार्थीयमन्यदुत्पद्यते ध्रुवम् ॥
१२।१७अ- तेनानुभूय ता यामीः शरीरेणैह यातनाः ।
१२।१७च्- तास्वेव भूतमात्रासु प्रलीयन्ते विभागशः ॥
१२।१८अ- सोऽनुभूयासुखोदर्कान् दोषान् विषयसङ्गजान् ।
१२।१८च्- व्यपेतकल्मषोऽभ्येति तावेवोभौ महौजसौ ॥
१२।१९अ- तौ धर्मं पश्यतस्तस्य पापं चातन्द्रितौ सह ।
१२।१९च्- याभ्यां प्राप्नोति सम्पृक्तः प्रेत्येह च सुखासुखम् ॥
१२।२०अ- यद्याचरति धर्मं स प्रायशोऽधर्ममल्पशः । [।यथाचरति)]
१२।२०च्- तैरेव चावृतो भूतैः स्वर्गे सुखमुपाश्नुते ॥
१२।२१अ- यदि तु प्रायशोऽधर्मं सेवते धर्ममल्पशः ।
१२।२१च्- तैर्भूतैः स परित्यक्तो यामीः प्राप्नोति यातनाः ॥
१२।२२अ- यामीस्ता यातनाः प्राप्य स जीवो वीतकल्मषः ।
१२।२२च्- तान्येव पञ्च भूतानि पुनरप्येति भागशः ॥
१२।२३अ- एता दृष्ट्वाऽस्य जीवस्य गतीः स्वेनैव चेतसा ।
१२।२३च्- धर्मतोऽधर्मतश्चैव धर्मे दध्यात् सदा मनः ॥
१२।२४अ- सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रीन् विद्यादात्मनो गुणान् ।
१२।२४च्- यैर्व्याप्यैमान् स्थितो भावान् महान् सर्वानशेषतः ॥
१२।२५अ- यो यदेषां गुणो देहे साकल्येनातिरिच्यते ।
१२।२५च्- स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति शरीरिणम् ॥
१२।२६अ- सत्त्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेषौ रजः स्मृतम् ।
१२।२६च्- एतद् व्याप्तिमदेतेषां सर्वभूताश्रितं वपुः ॥
१२।२७अ- तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किं चिदात्मनि लक्षयेत् ।
१२।२७च्- प्रशान्तमिव शुद्धाभं सत्त्वं तदुपधारयेत् ॥
१२।२८अ- यत् तु दुःखसमायुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
१२।२८च्- तद् रजो प्रतीपं विद्यात् सततं हारि देहिनाम् ॥ [। हर्तृ ]
१२।२९अ- यत् तु स्यान् मोहसंयुक्तमव्यक्तं विषयात्मकम् ।
१२।२९च्- अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥
१२।३०अ- त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां यः फलोदयः ।
१२।३०च्- अग्र्यो मध्यो जघन्यश्च तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥
१२।३१अ- वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
१२।३१च्- धर्मक्रियाऽत्मचिन्ता च सात्त्विकं गुणलक्षणम् ॥
१२।३२अ- आरम्भरुचिताऽधैर्यमसत्कार्यपरिग्रहः ।
१२।३२च्- विषयोपसेवा चाजस्रं राजसं गुणलक्षणम् ॥
१२।३३अ- लोभः स्वप्नोऽधृतिः क्रौर्यं नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता ।
१२।३३च्- याचिष्णुता प्रमादश्च तामसं गुणलक्षणम् ॥
१२।३४अ- त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां त्रिषु तिष्ठताम् ।
१२।३४च्- इदं सामासिकं ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम् ॥
१२।३५अ- यत् कर्म कृत्वा कुर्वंश्च करिष्यंश्चैव लज्जति ।
१२।३५च्- तज् ज्ञेयं विदुषा सर्वं तामसं गुणलक्षणम् ॥
१२।३६अ- येनास्मिन् कर्मणा लोके ख्यातिमिच्छति पुष्कलाम् ।
१२।३६च्- न च शोचत्यसम्पत्तौ तद् विज्ञेयं तु राजसम् ॥
१२।३७अ- यत् सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन्न लज्जति चाचरन् ।
१२।३७च्- येन तुष्यति चात्माऽस्य तत् सत्त्वगुणलक्षणम् ॥
१२।३८अ- तमसो लक्षणं कामो रजसस्त्वर्थ उच्यते ।
१२।३८च्- सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः श्रैष्ठ्यमेषां यथोत्तरम् ॥
१२।३९अ- येन यस्तु गुणेनैषां संसरान् प्रतिपद्यते । [।येन यांस्तु ]
१२।३९च्- तान् समासेन वक्ष्यामि सर्वस्यास्य यथाक्रमम् ॥
१२।४०अ- देवत्वं सात्त्विका यान्ति मनुष्यत्वं च राजसाः ।
१२।४०च्- तिर्यक्त्वं तामसा नित्यमित्येषा त्रिविधा गतिः ॥
१२।४१अ- त्रिविधा त्रिविधैषा तु विज्ञेया गौणिकी गतिः ।
१२।४१च्- अधमा मध्यमाग्र्या च कर्मविद्याविशेषतः ॥
१२।४२अ- स्थावराः कृमिकीटाश्च मत्स्याः सर्पाः सकच्छपाः ।
१२।४२च्- पशवश्च मृगाश्चैव जघन्या तामसी गतिः ॥
१२।४३अ- हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शूद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः ।
१२।४३च्- सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च मध्यमा तामसी गतिः ॥
१२।४४अ- चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः ।
१२।४४च्- रक्षांसि च पिशाचाश्च तामसीषूत्तमा गतिः ॥
१२।४५अ- झल्ला मल्ला नटाश्चैव पुरुषाः शस्त्रवृत्तयः ।
१२।४५च्- द्यूतपानप्रसक्ताश्च जघन्या राजसी गतिः ॥
१२।४६अ- राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञां चैव पुरोहिताः ।
१२।४६च्- वादयुद्धप्रधानाश्च मध्यमा राजसी गतिः ॥
१२।४७अ- गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये ।
१२।४७च्- तथैवाप्सरसः सर्वा राजसीषूत्तमा गतिः ॥
१२।४८अ- तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः ।
१२।४८च्- नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्त्विकी गतिः ॥
१२।४९अ- यज्वान ऋषयो देवा वेदा ज्योतींषि वत्सराः ।
१२।४९च्- पितरश्चैव साध्याश्च द्वितीया सात्त्विकी गतिः ॥
१२।५०अ- ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च ।
१२।५०च्- उत्तमां सात्त्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः ॥
१२।५१अ- एष सर्वः समुद्दिष्टस्त्रिप्रकारस्य कर्मणः । [।त्रिः।प्रकारस्य]
१२।५१च्- त्रिविधस्त्रिविधः कृत्स्नः संसारः सार्वभौतिकः ॥
१२।५२अ- इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन धर्मस्यासेवनेन च ।
१२।५२च्- पापान् संयान्ति संसारानविद्वांसो नराधमाः ॥
१२।५३अ- यां यां योनिं तु जीवोऽयं येन येनैह कर्मणा ।
१२।५३च्- क्रमशो याति लोकेऽस्मिंस्तत् तत् सर्वं निबोधत ॥
१२।५४अ- बहून् वर्षगणान् घोरान्नरकान् प्राप्य तत्क्षयात् ।
१२।५४च्- संसारान् प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्त्विमान् ॥
१२।५५अ- श्वसूकरखरोष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षिणाम् ।
१२।५५च्- चण्डालपुक्कसानां च ब्रह्महा योनिमृच्छति ॥
१२।५६अ- कृमिकीटपतङ्गानां विड्भुजां चैव पक्षिणाम् ।
१२।५६च्- हिंस्राणां चैव सत्त्वानां सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥
१२।५७अ- लूताऽहिसरटानां च तिरश्चां चाम्बुचारिणाम् ।
१२।५७च्- हिंस्राणां च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः ॥
१२।५८अ- तृणगुल्मलतानां च क्रव्यादां दंष्ट्रिणामपि ।
१२।५८च्- क्रूरकर्मकृतां चैव शतशो गुरुतल्पगः ॥
१२।५९अ- हिंस्रा भवन्ति क्रव्यादाः कृमयोऽमेध्यभक्षिणः ।
१२।५९च्- परस्परादिनः स्तेनाः प्रेत्यान्त्यस्त्रीनिषेविणः ॥
१२।६०अ- संयोगं पतितैर्गत्वा परस्यैव च योषितम् ।
१२।६०च्- अपहृत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः ॥
१२।६१अ- मणिमुक्ताप्रवालानि हृत्वा लोभेन मानवः ।
१२।६१च्- विविधाणि च रत्नानि जायते हेमकर्तृषु ॥
१२।६२अ- धान्यं हृत्वा भवत्याखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः ।
१२।६२च्- मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम् ॥
१२।६३अ- मांसं गृध्रो वपां मद्गुस्तैलं तैलपकः खगः ।
१२।६३च्- चीरीवाकस्तु लवणं बलाका शकुनिर्दधि ॥
१२।६४अ- कौशेयं तित्तिरिर्हृत्वा क्षौमं हृत्वा तु दर्दुरः ।
१२।६४च्- कार्पासतान्तवं क्रौञ्चो गोधा गां वाग्गुदो गुडम् ॥
१२।६५अ- छुच्छुन्दरिः शुभान् गन्धान् पत्रशाकं तु बर्हिणः । [।छुच्छुन्दरीः ]
१२।६५च्- श्वावित् कृतान्नं विविधमकृतान्नं तु शल्यकः ॥
१२।६६अ- बको भवति हृत्वाऽग्निं गृहकारी ह्युपस्करम् ।
१२।६६च्- रक्तानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः ॥
१२।६७अ- वृको मृगैभं व्याघ्रोऽश्वं फलमूलं तु मर्कटः ।
१२।६७च्- स्त्रीं ऋक्षः स्तोकको वारि यानान्युष्ट्रः पशूनजः ॥
१२।६८अ- यद् वा तद् वा परद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः ।
१२।६८च्- अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः ॥
१२।६९अ- स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हृत्वा दोषमवाप्नुयुः ।
१२।६९च्- एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः ॥
१२।७०अ- स्वेभ्यः स्वेभ्यस्तु कर्मभ्यश्च्युता वर्णा ह्यनापदि ।
१२।७०च्- पापान् संसृत्य संसारान् प्रेष्यतां यान्ति शत्रुषु ॥
१२।७१अ- वान्ताश्युल्कामुखः प्रेतो विप्रो धर्मात् स्वकाच्च्युतः ।
१२।७१च्- अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः ॥
१२।७२अ- मैत्राक्षज्योतिकः प्रेतो वैश्यो भवति पूयभुक् ।
१२।७२च्- चैलाशकश्च भवति शूद्रो धर्मात् स्वकाच्च्युतः ॥
१२।७३अ- यथा यथा निषेवन्ते विषयान् विषयात्मकाः ।
१२।७३च्- तथा तथा कुशलता तेषां तेषूपजायते ॥
१२।७४अ- तेऽभ्यासात् कर्मणां तेषां पापानामल्पबुद्धयः ।
१२।७४च्- सम्प्राप्नुवन्ति दुःखानि तासु तास्विह योनिषु ॥
१२।७५अ- तामिस्रादिषु चोग्रेषु नरकेषु विवर्तनम् ।
१२।७५च्- असिपत्रवनादीनि बन्धनछेदनानि च ॥
१२।७६अ- विविधाश्चैव सम्पीडाः काकोलूकैश्च भक्षणम् ।
१२।७६च्- करम्भवालुकातापान् कुम्भीपाकांश्च दारुणान् ॥
१२।७७अ- संभवांश्च वियोनीषु दुःखप्रायासु नित्यशः ।
१२।७७च्- शीतातपाभिघातांश्च विविधानि भयानि च ॥
१२।७८अ- असकृद् गर्भवासेषु वासं जन्म च दारुणम् ।
१२।७८च्- बन्धनानि च काष्ठानि परप्रेष्यत्वमेव च ॥
१२।७९अ- बन्धुप्रियवियोगांश्च संवासं चैव दुर्जनैः ।
१२।७९च्- द्रव्यार्जनं च नाशं च मित्रामित्रस्य चार्जनम् ॥
१२।८०अ- जरां चैवाप्रतीकारां व्याधिभिश्चोपपीडनम् ।
१२।८०च्- क्लेशांश्च विविधांस्तांस्तान् मृत्युमेव च दुर्जयम् ॥
१२।८१अ- यादृशेन तु भावेन यद् यत् कर्म निषेवते ।
१२।८१च्- तादृशेन शरीरेण तत् तत् फलमुपाश्नुते ॥
१२।८२अ- एष सर्वः समुद्दिष्टः कर्मणां वः फलोदयः ।
१२।८२च्- नैःश्रेयसकरं कर्म विप्रस्येदं निबोधत ॥
१२।८३अ- वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः ।
१२।८३च्- अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम् ॥
१२।८४अ- सर्वेषामपि चैतेषां शुभानामिह कर्मणाम् ।
१२।८४च्- किं चित्श्रेयस्करतरं कर्मोक्तं पुरुषं प्रति ॥
१२।८५अ- सर्वेषामपि चैतेषामात्मज्ञानं परं स्मृतम् ।
१२।८५च्- तद् ह्यग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः ॥
१२।८६अ- षण्णामेषां तु सर्वेषां कर्मणां प्रेत्य चैह च ।
१२।८६च्- श्रेयस्करतरं ज्ञेयं सर्वदा कर्म वैदिकम् ॥
१२।८७अ- वैदिके कर्मयोगे तु सर्वाण्येतान्यशेषतः ।
१२।८७च्- अन्तर्भवन्ति क्रमशस्तस्मिंस्तस्मिन् क्रियाविधौ ॥
१२।८८अ- सुखाभ्युदयिकं चैव नैःश्रेयसिकमेव च ।
१२।८८च्- प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥
१२।८९अ- इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म कीर्त्यते ।
१२।८९च्- निष्कामं ज्ञातपूर्वं तु निवृत्तमुपदिश्यते ॥
१२।९०अ- प्रवृत्तं कर्म संसेव्यं देवानामेति साम्यताम् ।
१२।९०च्- निवृत्तं सेवमानस्तु भूतान्यत्येति पञ्च वै ॥
१२।९१अ- सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
१२।९१च्- समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति ॥
१२।९२अ- यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः ।
१२।९२च्- आत्मज्ञाने शमे च स्याद् वेदाभ्यासे च यत्नवान् ॥
१२।९३अ- एतद् हि जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
१२।९३च्- प्राप्यैतत् कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ॥
१२।९४अ- पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् ।
१२।९४च्- अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः ॥
१२।९५अ- या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । [।श्रुतयो ]
१२।९५च्- सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥
१२।९६अ- उत्पद्यन्ते च्यवन्ते च यान्यतोऽन्यानि कानि चित् ।
१२।९६च्- तान्यर्वाक्कालिकतया निष्फलान्यनृतानि च ॥
१२।९७अ- चातुर्वर्ण्यं त्रयो लोकाश्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक् ।
१२।९७च्- भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं वेदात् प्रसिध्यति ॥
१२।९८अ- शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
१२।९८च्- वेदादेव प्रसूयन्ते प्रसूतिर्गुणकर्मतः ॥
१२।९९अ- बिभर्ति सर्वभूतानि वेदशास्त्रं सनातनम् ।
१२।९९च्- तस्मादेतत् परं मन्ये यत्जन्तोरस्य साधनम् ॥
१२।१००अ- सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च ।
१२।१००च्- सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥
१२।१०१अ- यथा जातबलो वह्निर्दहत्यार्द्रानपि द्रुमान् ।
१२।१०१च्- तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषमात्मनः ॥
१२।१०२अ- वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् ।
१२।१०२च्- इहैव लोके तिष्ठन् स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
१२।१०३अ- अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः ।
१२।१०३च्- धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ॥
१२।१०४अ- तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम् ।
१२।१०४च्- तपसा किल्बिषं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥
१२।१०५अ- प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधाऽऽगमम् ।
१२।१०५च्- त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥
१२।१०६अ- आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना ।
१२।१०६च्- यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नैतरः ॥
१२।१०७अ- नैःश्रेयसमिदं कर्म यथोदितमशेषतः ।
१२।१०७च्- मानवस्यास्य शास्त्रस्य रहस्यमुपदिश्यते ॥
१२।१०८अ- अनाम्नातेषु धर्मेषु कथं स्यादिति चेद् भवेत् ।
१२।१०८च्- यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मः स्यादशङ्कितः ॥
१२।१०९अ- धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः ।
१२।१०९च्- ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ॥
१२।११०अ- दशावरा वा परिषद्यं धर्मं परिकल्पयेत् ।
१२।११०च्- त्र्य्ऽवरा वाऽपि वृत्तस्था तं धर्मं न विचालयेत् ॥
१२।१११अ- त्रैविद्यो हेतुकस्तर्की नैरुक्तो धर्मपाठकः ।
१२।१११च्- त्रयश्चाश्रमिणः पूर्वे परिषत् स्याद् दशावरा ॥
१२।११२अ- ऋग्वेदविद् यजुर्विद्च सामवेदविदेव च ।
१२।११२च्- त्र्य्ऽवरा परिषद्ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये ॥
१२।११३अ- एकोऽपि वेदविद् धर्मं यं व्यवस्येद् द्विजोत्तमः ।
१२।११३च्- स विज्ञेयः परो धर्मो नाज्ञानामुदितोऽयुतैः ॥
१२।११४अ- अव्रतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् ।
१२।११४च्- सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते ॥
१२।११५अ- यं वदन्ति तमोभूता मूर्खा धर्ममतद्विदः ।
१२।११५च्- तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तॄननुगच्छति ॥
१२।११६अ- एतद् वोऽभिहितं सर्वं निःश्रेयसकरं परम् ।
१२।११६च्- अस्मादप्रच्युतो विप्रः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥
१२।११७अ- एवं स भगवान् देवो लोकानां हितकाम्यया ।
१२।११७च्- धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्वमुक्तवान् ॥
१२।११८अ- सर्वमात्मनि सम्पश्येत् सत्चासत्च समाहितः ।
१२।११८च्- सर्वं ह्यात्मनि सम्पश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः ॥
१२।११९अ- आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वमात्मन्यवस्थितम् ।
१२।११९च्- आत्मा हि जनयत्येषां कर्मयोगं शरीरिणाम् ॥
१२।१२०अ- खं संनिवेशयेत् खेषु चेष्टनस्पर्शनेऽनिलम् ।
१२।१२०च्- पक्तिदृष्ट्योः परं तेजः स्नेहेऽपो गां च मूर्तिषु ॥
१२।१२१अ- मनसीन्दुं दिशः श्रोत्रे क्रान्ते विष्णुं बले हरम् ।
१२।१२१च्- वाच्यग्निं मित्रमुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम् ॥
१२।१२२अ- प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि ।
१२।१२२च्- रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात् तं पुरुषं परम् ॥
१२।१२३अ- एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् ।
१२।१२३च्- इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥
१२।१२४अ- एष सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्तिभिः ।
१२।१२४च्- जन्मवृद्धिक्षयैर्नित्यं संसारयति चक्रवत् ॥
१२।१२५अ- एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना ।
१२।१२५च्- स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ।
१२।१२६अ- इत्येतन् मानवं शास्त्रं भृगुप्रोक्तं पठन् द्विजः ।
१२।१२६च्- भवत्याचारवान्नित्यं यथेष्टां प्राप्नुयाद् गतिम् ॥
समाप्तं मानवं धर्मशास्त्रम्
THE END OF MANU SMRITI
